زندگی به وقت رادیو

برنامه‌های شبانگاهی که سابقه پخش آن به دوران پیش از انقلاب برمی‌گردد، برنامه‌هایی هستند که از ساعت حدود 9 شب آغاز می‌شوند. در گذشته این برنامه‌ها از ساعت 9 تا 12 شب اغلب به موضوعات فرهنگی و ادبی می‌پرداختند و می‌توان گفت آقای فرهی، مولف و مجری آن بودند. ساعت 12 تا 6 و 30 دقیقه بامداد هم برنامه راه شب به پخش می‌رسید که در واقع نوعی جنگ شبانگاهی بود و چون در آن زمان تنها یک شبکه رادیویی سراسری وجود داشت، بخش‌های مختلفی مثل ترانه‌های درخواستی، اطلاع‌رسانی، سرگرمی و بخش‌های دیگر را شامل می‌شد. اما تفاوت عمده راه شب با برنامه شبانگاهی ساعت 9 تا 12 این بود که برنامه قبلی تاکید بیشتری بر موضوع ادب و هنر داشت و اگر اطلاع‌رسانی هم صورت می‌گرفت درباره این موضوع بود. اما شنوندگان برنامه راه شب عموم مردم بودند. اگرچه هنوز هم همین طور است.

البته برنامه راه شب بعد از انقلاب تا حدودی تغییر کرد و تهیه آن در شب‌های مختلف به گروه‌های مختلفی مثل اجتماعی، تفریحات، ادب و هنر سپرده شد.

حالا هم که برنامه‌های شبانگاهی هر شبکه بسته به اهداف شبکه و تعریف هرکدام از این برنامه‌ها، فضایی متفاوت دارند. باید بگویم برخی افراد در دوران اولیه برنامه‌های شبانگاهی نقش بسیار موثری داشته‌اند که می‌توان به فرهاد خسروی ـ که نگارش متن برنامه را پس از انقلاب به عهده داشت ـ محمود شاهرخی، پرویز خرسند، مجریانی مثل فیروزه امیرمعز، مولود کنعانی، امیر نوری، رضا معینی و افراد دیگر اشاره کرد. همچنین محمد صالح‌اعلا، رشید کاکاوند و داوود جمشیدی کسانی هستند که برای برنامه‌های شبانه زحمات زیادی کشیده‌اند.

این مساله به همان اهداف در نظر گرفته برای هر شبکه برمی‌گردد.

بله، ولی به نظرم در آن زمان هم برنامه‌ها تخصصی بود و چندان محتوای خانوادگی نداشت. البته درباره برنامه‌های 12 شب به بعد این حالت صدق می‌کند. زیرا این زمان وقتی نیست که بتوان مباحث تخصصی را برای شنوندگان بازگو کرد. هدف برنامه راه شب هم بیدار نگه داشتن مردم نبود، بلکه هدف ما سرگرم کردن کسانی بود که به دلایلی این ساعت از شب بیدار می‌ماندند. مثل کارکنان بیمارستان‌ها یا کسانی که شب‌ها سرکار حضور داشتند.

به طور کلی یک برنامه برای تداوم باید به خواست مخاطب خود توجه کند، اجرای درستی داشته باشد، مخاطب خود را بخوبی بشناسد و موسیقی به کار رفته در آن با حال وهوای برنامه تطابق داشته باشد. فکر می‌کنم مجموع همه این عوامل باعث تداوم برنامه‌های شبانه شده است.

معمولا در این زمان ایجاد فضای بسیار شاد چندان مناسب نیست. اما قرار هم نبوده فضای برنامه غمگین باشد؛ بلکه در برنامه‌های شبانگاهی غالبا از موسیقی ایرانی و کهن استفاده می‌شد و مباحث آن، فرهنگ و ادب و قصه‌های ایرانی بود. استفاده از موسیقی پاپ در این زمان درست به نظر نمی‌رسد. البته این برنامه‌ها در شبکه‌هایی مثل جوان ممکن است حال و هوایی متفاوت داشته باشد. اما این‌که از ساعت 9 شب به بعد بهتر است رادیو برنامه‌هایی آرامش بخش پخش کند تا حدودی جا افتاده است، مگر آن که مناسبتی خاص مثل اعیاد را داشته باشیم.

این مساله در سال‌های مختلف متفاوت است. دهه 60 و 70 برنامه‌ها ضبط شده و همه چیز حساب شده بود و مجری دخل و تصرفی در متن نداشت. اما در برهه‌ای افرادی مثل آقای کاکـاوند و صالح‌علا که خود جزو مجریان ـ مولف بودند این اختیار را داشتند که خود در متن دخل و تصرف کنند و تغییراتی به وجود آورند.

تا وقتی به همه آنها گوش نداده باشم، نمی‌توانم اظهارنظر درستی بکنم. اما گاهی برنامه کتاب شب با اجرای آقای رضوی را گوش می‌دهم که به نظرم فوق‌العاده است. حضور بعضی افراد در برنامه‌های شبانگاهی بشدت درست و شایسته بوده که جا دارد به آنها اشاره کنم. افرادی نظیر مولود کنعانی، امیر نوری، رضا معینی، صدرالدین شجره، بهروز رضوی، پرویز خرسند، خانم توکلی تهیه‌کننده، فرهاد خسروی، رشید کاکاوند و محمد صالح‌اعلا در واقع خوراک برنامه‌های شبانگاهی‌هستند و اگر قرار باشد بار دیگر تهیه برنامه‌های شبانگاهی را به عهده بگیرم باز هم از این افراد کمک خواهم گرفت.

رادیو رسانه‌ای گرم است و اساسا خاصیت آن همین احساس است. اگر شنونده مجری را باور و صداقت کلام او را احساس کند، حرف‌هایی را که شاید حتی گاهی با نزدیک‌ترین اطرافیان خود در میان نگذارد به او می‌گوید. موسیقی، صدا و لحن مناسب مجری می‌تواند به این ارتباط متقابل منجر شود.

بله، به طور کلی شب همیشه یک نوع حالت معنوی و عرفانی دارد.