نکات تفسیری جزء 30 / سوره: بلد، آیات مبارکه: 20ـ11

در آخرین بخش مردم را به دو گروه «اصحاب المیمنه» و «اصحاب المشئمه» تقسیم کرده و گوشه‌اى از صفات اعمال گروه اول (مؤمنان صالح) و سپس سرنوشت آنها را بیان مى‌کند و بعد به نقطه مقابل آنها یعنى کافران و مجرمان و سرنوشت آنها مى‌پردازد.

«عقبه» به معناى گردنه و گذرگاه باریک و سخت است و «اقتحام» به معناى خود را به سختى انداختن است. «مَسْغَبَهٍ» به معناى گرسنگى، «مَقْرَبَهٍ» به معناى خویشاوندى و «مَتْرَبَهٍ» از تراب به معناى خاک‌نشینى است.

در تفسیر نورالثقلین حدیثى مى‏خوانیم که امام رضا ـ علیه‌السلام ـ هنگام غذا خوردن، سینى بزرگى کنار سفره‏اش قرار مى‏داد و از هر چه در سفره بود، بهترینش را در آن مى‏گذاشت و براى فقرا مى‏فرستاد و آیه‏ «أَوْإِطْعامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَهٍ» را تلاوت کرده و مى‏فرمود: خداوند مى‏داند همه مردم توان آزاد کردن برده را ندارند، لذا راه دیگرى را براى بهشت رفتن مردم باز کرد.

اسلام به مسائل مادى طبقه محروم و لزوم حل مشکلات آنان تاکید و اصرار دارد. افراد مرفه و راحت‏طلب که از انجام کار و پذیرش مسئولیت فرار مى‏کنند، مورد انتقاد قرآن هستند.

اسلام، علاوه بر کار نیک به عقاید و انگیزه‏هاى افراد نیز توجه کامل دارد، یعنى فرد علاوه بر آزاد کردن اسیران و اطعام بینوایان باید اهل ایمان نیز باشد. چه بسیارند کسانى که حاضرند کمک‏هاى مالى و خدمات انساندوستانه ارائه کنند، ولى حاضر نیستند مکتب و راه و استدلال حق را بپذیرند! این‌گونه افراد نیز واماندگانند و از عقبه‏ها و گردنه‏ها عبور نکرده‏اند، لذا قرآن مى‏فرماید: شرط عبور از گردنه، خدمات و کمک‏هاى مالى به اسیر و مسکین و یتیم است، به شرط آن‌که همراه با روحیه حق پذیرى و ایمان باشد.

ایمان، شرط پذیرش کارهاى نیک است. همه مسلمانان باید یکدیگر را به صبر و رحمت سفارش کنند. دانستن کافى نیست، گفتن و شنیدن نیز موثر است. بهترین معروف‏ها که باید به آن سفارش شود، صبر و رحمت است. بعد از خودسازى باید دیگران را به کار خیر دعوت کرد. هیچ کس بى‏نیاز از سفارش و تشویق نیست. کلمه‏ «تَواصَوْا» که در باب تفاعل آمده، به معناى آن است که سفارش به نیکى‏ها باید طرفینى و به صورت یک جریان عمومى باشد نه یکطرفه.

«میمنه» از یمن و یمین به معناى میمنت و مبارکى است و اصحاب میمنه یعنى کسانى که برکت دائمى، ملازم و مصاحب آنان است. گویا اصحاب میمنه همان کسانى باشند که نامه عملشان به دست راستشان داده مى‏شود. در مقابل «مشئمه» از شوم به معناى نامبارک است‏. اصحاب مشئمه کافران و افرادی هستند که دعوت حق را پاسخ نگفته‌اند.