خاص به این دلیل که هم در منازل از گفتوگوهای شبانه و نقل قولها و متلها و مثلها و داستانهای مادربزرگها و پدربزرگها بهرهمند بودند و هم در قهوهخانهها فرهنگ نقالی و شاهنامه خوانی و... برپا بود که هر دوی این موارد نقش بسزایی در رفتار و زندگی مردمان روزگار خود ایفا میکرد. ایرانیان از دیرباز در کنار فرهنگ مکتوب، علاقه وافری به فرهنگ شنیداری و البته فرهنگ دیداری داشتهاند. این فرهنگ شنیداری برمیگردد به همه اشعار و ترانهها و نقل قولهایی که در هر منطقه و ایل و عشایری به فراخور نوع زندگی، گویش و پوشش و رفتار متفاوت بود، ولی در محتوا همه سیری عاشقانه، عارفانه و مذهبی و آیینی داشت که در یک کلام بیان امت واحده را تداعیگر بود. فرهنگ دیداری به شکل و شمایل ویژه ایرانی برمیگردد به حرکات موزون و حرکات آیینی متناسب با محتوای کلامی و موسیقایی که البته همه اینها از فرهنگ دیداری متفاوت است که با ورود تلویزیون تا حد بسیاری از این فرهنگها و خرده فرهنگها و بهعبارتی این مواریث فرهنگی، هنری، دینی و ملی تا حد زیادی به فراموشی سپرده شد.
حال میباید این فراموشی و به نوعی غربزدگی و تجددخواهی در شکل دیگری تجلّی مییافت. در اینجا وظیفه و رسالت ابررسانهای مثل تلویزیون ـ که حالا دیگر جایش مستحکمتر از رادیو شده و حتی نقش سینماهای خانگی را هم بازی میکرد ـ سنگینتر و مهمتر شده بود. سینماها نیز کنار رادیو و بعدها تلویزیون نقش مهمی در تغییر ذائقه دیداری و شنیداری مردم ایجاد کردند که بیشتر برمیگردد به آهنگ ترانهها در فیلمفارسیها تا جایی که توده مردم آن ترانهها را در ذهن میسپردند و در کوچه و بازار میخواندند و به این طریق فرهنگ شفاهی رونق میگرفت.
برنامههای تلویزیونی بویژه فیلمها و سریالها برای جذب مخاطب بیشتر با استفاده از فرهنگ شفاهی قهوهخانهای، خانوادگی، رادیویی و سینمایی به شکلی مدرن و تغییر یافته با کمک جذابیتهای دیداری توانستند ژانر جدیدی را با عنوان تیتراژ سریالی بنیان بگذارند. چنین حرکتی در فیلم هندی سابقه داشت و تا حد زیادی تأثیر خود را مثل موسیقیهای عربی و ترکی در رسانه برجای گذاشت.
تیتراژهای موسیقایی برگرفته از اشعار و ترانههای عامیانه و عاشقانه چه در سوگ و چه در سور، برگرفته از نغمات اصیل موسیقی شهری و حتی موسیقی بومی مناطق مختلف ایران، فصل جدیدی از جذب و مخاطبپذیری را بهوجود آورد که تاکنون نیز ادامه یافته است.آهنگ ترانهها جایگاه ویژهای در تبیین رشد سلیقه دیداری و شنیداری و روند قصه از ابتدا تا پایان ماجرا دنبال میکنند و به نوعی خلاصهگویی و نتیجهگیری سطحی از ابتدا تا پایان فصل سریال این الحان و نغمات رمز و رازهایی را در ذهن افراد ایجاد میکند که باعث شور و شعف لطیف مضاعفی در بیننده میشود. گاهی نیز این ملودیها و ضرباهنگها اواسط داستان و سریالها چه کوتاه و چه بلند مدتها ادامه و به چند ترانه گسترش مییابد که به گستردگی موضوعات مختلف مثل بازیگران، صحنهها، مکانها، زمانها و پیچیدگی سناریو تا نوع کارگردانی و امیال تهیهکننده مربوط میشود.
... در نهایت مردم هستند که آهنگ ترانه محبوب خود را از سریالی انتخاب میکنند و همیشه این آثار، دلنشین و جذاب هم واقع نمیشوند. آنها که بتوانند فارغ از قید و بند (مباحث علمی و نه اخلاقی) فقط به ذهن و درک مخاطب عام بیندیشند اثری ماندگار خلق میکنند تا جایی که پس از پایان سریال کاربردهای فراوان دیگری در اجتماع و محافل پیدا میکنند. از این گونه موارد سریالهای تلویزیونی بعد از انقلاب کم ندارد.
رضا مهدوی
با هوشنگ نصیرزاده، وکیل بیرانوند
با تهیهکننده «سفینه نجات» به مناسبت روز جهانی کودک، از ضرورت سرمایهگذاری پایدار در انیمیشن ایران گفتیم