نوزاد 8 ماهه، قربانی رابطه پنهانی مادر

فهمیه اسدی / وکیل دادگستری: مجازات قتل عمد در حقوق ایران مطابق ماده ۲۰۵ قانون مجازات اسلامی قصاص است اما ممکن است موانعی رخ دهد که اعمال مجازات قصاص را ناممکن سازد. یکی از این موانع، پدر بودن قاتل برای مقتول است (ماده ۲۲۰ قانون مجازات اسلامی) که به تبع آن بحث مادر بودن قاتل برای مقتول نیز مطرح می‌شود.

قتل عمدی فرزند توسط مادر در قوانین خارجی با حصول شرایطی مستوجب تخفیف مجازات است در حالی که قتل عمدی فرزند توسط پدر در قوانین ایران مجازات اصلی خود را ندارد و برعکس، قوانین خارجی برای قتل فرزند توسط پدر استثنایی برقرار نکرده است. بنابراین حقوق خارجی و حقوق داخلی در مورد قتل فرزند توسط پدر و مادر، تفاوت کامل دارند یعنی قوانین خارجی، قتل فرزند توسط مادر را موجب تخفیف مجازات می‌داند اما قوانینِ داخلی، قتل فرزند توسط پدر را موجب تخفیف مجازات دانسته است.

در قوانین موضوعه خارجی معمولا قتل فرزند توسط مادر در حالت عادی مانند سایر قتل‌هاست و از همان مجازات برخوردار است همان گونه که قتل فرزند توسط پدر با بقیه قتل‌ها تفاوتی ندارد. اما هر گاه مادر در شرایط خاصی مرتکب قتل فرزند شود از تخفیف مجازات بهره‌مند می‌شود و این شرایط، زمانی است که مادر از راه نامشروع فرزندی را به دنیا بیاورد و برای مخفی نگه داشتن عمل نامشروع خود مرتکب قتل فرزند شود و نیز زمانی که مادری به خاطر زایمان، از وضعیت روحی مناسبی برخوردار نبوده و اراده کاملی نداشته باشد.

در قانون مجازات عمومی و قانون مجازات اسلامی ایران، مقررات خاصی برای قتل فرزند توسط مادر به چشم نمی‌خورد بنابراین مجازات این قتل نیز همچون بقیه قتل‌ها، قصاص است و قصاص هم قابل تخفیف نیست.

اما در صورتی که مادر تحت تاثیر زایمان، از حالت عادی روانی خارج ‌شود و بدون این‌که متوجه رفتار و کردار خود باشد مرتکب قتل ‌گردد حکم این حالت را می‌توان از ماده ۵۳ قانون مجازات اسلامی به دست آورد: «اگر کسی بر اثر شرب خمر، مسلوب الاراده شده لکن ثابت شود که شرب خمر به منظور ارتکاب جرم بوده است، مجرم علاوه بر مجازات استعمال شرب خمر به مجازات جرمی که مرتکب شده است نیز محکوم خواهد شد.»

مفهوم این ماده بیانگر آن است که مسلوب الاراده شدن جزء عوامل سلب مسوولیت کیفری است و شرب خمر که به عنوان عامل سلب اراده در این ماده بیان شده است، خصوصیتی ندارد بلکه هر عاملی که سبب سلب اراده شود همین حکم را دارد مانند هیپنوتیزم، خواب، مصرف مواد مخدر و... پس زنی که تحت تاثیر زایمان و عوارض جانبی آن مسلوب الاراده می‌شود اصلاً مسوولیت کیفری ندارد، نه این‌که مسوولیت وی تخفیف یابد. اما اثبات این موضوع در این پرونده بسیار سخت است.از سوی دیگر جنون در حال ارتکاب جرم به هر درجه که باشد رافع مسوولیت کیفری است، اما اثبات جنون نیز بسیار سخت است. پس به نظر نمی رسد این زن جز رضایت شوهرش شانسی برای رهایی داشته باشد.

کلثوم کریمی / روان شناس:در اینجا با توجه به در دسترس نبودن جزییات پرونده بدون قضاوت درباره این‌که مورد رویا یک افسردگی طولانی مدت بعد از زایمان بوده یا خیر، به بررسی این بیماری می‌پردازیم. بیماری افسردگی پس از زایمان مجموعه‌ای از تغییرات بدنی، رفتاری و عاطفی است که متعاقب زایمان در زنان رخ می‌دهد. تشخیص این بیماری نه تنها به مدت زمان رخداد علائم آن پس از زایمان بلکه به طول مدت افسردگی نیز بستگی دارد.

علائم و نشانه‌های بیماری شامل اختلالات خواب، تغییرات اشتها، احساس خستگی مفرط و کاهش میل جنسی و تغییرات مکرر خلق و خو است. گرچه در نمونه‌های شدیدتر بیماری تمایل به خودکشی و فرزندکشی نیز مشاهده می‌شود.

فاکتورهای متعددی ممکن است سبب افزایش ریسک بروز بیماری شوند مثل:

دارا بودن سابقه افسردگی در دوران بارداری یا قبل از بارداری، پایین بودن سن مادر، بارداری ناخواسته، فقدان حمایت کافی عاطفی فرد از سوی همسر و اطرافیان.

بر طبق آمار انستیتو بهداشت روان آمریکا، بیشتر مادران پس از زایمان دچار نوعی خفیف از افسردگی بنام اندوه پس از زایمان می‌شوند. حدود یک در 10 زن دچار فرم شدیدتر و طولانی‌تر بیماری به​نام افسردگی پس از زایمان و حدود یک در هر هزار زن دچار فرم بسیار شدید بیماری به​نام جنون پس از زایمان می‌شوند.

اندوه پس از زایمان در اکثر زنان، در عرض چند روز اول بعداز زایمان رخ می‌دهد و نرمال تلقی می‌شود. این تازه مادران دچار احساساتی از قبیل اضطراب، بیقراری و غم و اندوه می‌شوند و ممکن است بدون دلیل خاصی گریه کنند. طول مدت آن از چند ساعت تا حداکثر ۲ هفته پس از زایمان متفاوت است و در اغلب موارد به هیچ نوع درمان خاصی غیر از حمایت عاطفی بیشتر از سوی همسر و اطرافیان احتیاج نیست. معاشرت مادر با سایر مادران نیز بسیار مفید است. افسردگی پس از زایمان در عرض چند روز یا حتی هفته‌ها پس از تولد نوزاد ممکن است رخ دهد و بر خلاف اندوه پس از زایمان که در بچه‌های اول شایع‌تر است، در هر زایمانی ممکن است بروز یابد. افسردگی می‌تواند خود را به صورت اضطراب و بی‌قراری یا عدم احساس شادی و غم شدید نشان دهد و عملا عملکرد روزانه فرد را دچار اختلال می‌کند.

اگر فرد مبتلا درمان نشود طول مدت آن حتی می‌تواند متجاوز از یک سال نیز باشد. مراجعه به پزشک و درمان هرچه سریع‌تر بیماری اکیدا توصیه می‌شود. درمان از طریق مصرف داروهای ضدافسردگی و نیز مشاوره درمانی میسر است.

جنون پس از زایمان نمونه بسیار شدید افسردگی پس از زایمان است که اکثر مادران دارای زایمان اول را مبتلا می‌کند. بیماری می‌تواند خیلی سریع و اغلب در عرض 3 ماهه اول پس از تولد نوزاد بروز یابد.

این بیماران ارتباط خود را با واقعیت از دست داده و ممکن است دچار توهمات بینایی یا شنوایی شوند. آنها اغلب دارای بی‌خوابی، ترس، اضطراب شدید و غیر منطقی و رفتارهای عجیب و پارانوئید هستند. این بیماران خیلی سریع به درمان با داروهای ضدافسردگی نیاز دارند. در برخی موارد لزوم بستری شدن در بیمارستان جهت اجتناب از آسیب رساندن به خود یا نوزاد ضروری است.

محمد حسنی / حقوقدان: اگرچه فرزندکشی از نظر مجنی علیه اطلاق داشته و بدین واسطه نمی‌توان تنها کشتن کودکان را مشمول این عنوان دانست، لیکن با توجه به این‌که کودکان از اقشار آسیب‌پذیر اجتماع بوده و وابسته به والدینشان محسوب می‌گردند، لذا مصداق شایع فرزندکشی، کشتن کودکان است و همین امر هم باعث اهمیت موضوع می گردد.

از نظر ماده یک کنوانسیون حقوق کودک (مصوب ۱۹۸۹ مجمع عمومی سازمان ملل متحد) که ایران نیز در سال ۱۳۷۲ به آن ملحق گردیده است «کودک هر فرد انسانی زیر ۱۸ سال است...» که نیازمند حمایت‌های قانونی است و دولت‌ها باید ترتیبی اتخاذ کنند تا به موجب آن هر گونه خشونت علیه کودکان را محدود و با آن مبارزه نمایند.

بدیهی است فرزندکشی را باید یکی از جنبه‌های خشونت خانگی علیه کودکان دانست که عمدتاً توسط نزدیک‌ترین اشخاص به طفل مانند والدین یا پدربزرگ و مادربزرگ اعمال می‌گردد. به​عنوان مثال حسب آمار اعلام شده از ناحیه دانشگاه علوم بهزیستی در سال ۱۳۸۳، ۳۲ مورد فرزندکشی در کشور گزارش شده که از این تعداد ۱۶ نفر توسط پدر، پدر بزرگ و ناپدری، ۱۳ نقر توسط مادر، مادربزرگ و نامادری و ۳ نفر توسط والدین به​صورت مشترک به قتل رسیده‌اند. اگر بخواهیم دلایل فرزندکشی را بیان نماییم باید بگوییم عمده دلایل فرزندکشی عبارتند از:

۱ـ بیماری روانی والدین یا یکی از آنها ۲ـ نامشروع بودن کودک و مآلاً کشتن وی جهت مخفی نگاه داشتن یک رابطه نامشروع توسط مادر ۳- درگیری‌های خانوادگی میان والدین که منجر به فرزندکشی می‌گردد ۴ـ فقر و نگرانی از آینده فرزندان ۵ـ ناقص‌الخلقه بودن کودک که نگهداری از وی برای والدین دشوار است یا ناامیدی از آینده او ۶ ـ تعصباتی که داشتن فرزند دختر را ننگ دانسته و منجر به دخترکشی می‌شود ۷ـ سوءظن پدر نسبت به نامشروع بودن فرزندش ۸ ـ جنون‌های آنی به​واسطه فشارهای عصبی وارده بر والدین و نهایتاً عنان اختیار از کف دادن و کشتن فرزند به دلایلی مانند نافرمانی، گریه زیاد کودک یا بازی گوشی فراوان. با این حال نمی‌توان دلایل فرزندکشی را منحصر به موارد مذکور در فوق دانست و دلایل دیگری نیز وجود دارند که عمده تلقی نمی شوند.

برای نمونه در یک مورد زنی برای پنهان ماندن رابطه نامشروع پنهانی خود با مرد دیگر، کودک ۶ ساله خود را از ترس این​که کودک موضوع را به شوهر اطلاع دهد به قتل رسانده است. اما شاید دلیل عمده دیگر فرزندکشی را بتوان بازدارنده نبودن قانون در این زمینه دانست، ماده ۲۲۰ قانون مجازات اسلامی (مصوب ۱۳۷۰) مقرر داشته: «پدر یا جد پدری که فرزند خود را بکشد قصاص نمی‌شود و به پرداخت دیه به ورثه مقتول و تعزیر محکوم خواهد شد» که بدین ترتیب ملاحظه می‌گردد قتل عمدی فرزند توسط پدر یا پدربزرگ پدری، موجب قصاص نفس نیست و مجازات آن پرداخت دیه به ورثه مقتول و حبس تعزیری از ۳ تا ۱۰ سال طبق ماده ۶۱۲ قانون مجازات اسلامی است. بدین لحاظ هر چند در صورتی که قاتل، مادر یا مادربزرگ یا پدربزرگ مادری مقتول باشد به مجازات قتل عمدی که قصاص است محکوم خواهد شد لیکن تحقیقات نشان داده است که اغلب فرزندکشی‌ها توسط پدران صورت می گیرد و مادران کمتر دست به ارتکاب قتل فرزندان خویش می‌زنند.

سارا لقایی