بیوتکنولوژی و محیط زیست درتقابل یا درتعامل ؛

به طور معمول هزاران سال طول می کشد تا یک ژن از یک نمونه گیاهی یا جانوری جهش پیدا کند و وارد یک نمونه گیاهی یا جانوری دیگر شود. هر چند این اتفاق نادر به هر حال در طبیعت رخ می دهد.
اما دخالت انسان در این پروسه و سرعت بخشیدن به آن بسیار خطرناک به نظر می رسد. اثرات مخرب جهش های ژنتیکی در انسان ، حیوان و گیاه بر کسی پوشیده نیست.
کسی نمی داند وقتی یک گیاه تراریخته که قسمتی از ژنوم خود را از یک باکتری به امانت گرفته تا چه حد می تواند از این نظر خطرناک باشد، علت حساسیت محققان را خانم دکتر مظاهری اسدی توضیح می دهد: ما به عنوان یک بیوتکنولوژیست هیچ جا ضد محیط زیست نبوده و نیستیم ، اما چرا احتمال بروز مخاطرات از المان ها داریم؛
چون در ساختار ژنتیکی آنها تغییر ایجاد شده ، بعلاوه همیشه این موجودات در محیطی جدید وارد می شوند. غالب این تغییرات بسیار کند و طولانی است ، به نحوی که این تغییرات برای بهبود اکوسیستم و به صورت طولانی بین خانواده های نزدیک انجام می شود.
مثلا خیلی کم اتفاق می افتد که یک ژن به خودی خود از باکتری به ذرت یا پنبه منتقل شود. این جهش یافته های طبیعی از پایداری بیشتری هم برخوردارند و معلوم نیست در ارتباط با سایر موجودات چگونه تاثیراتی را بر جا می گذارند. در این محصولات ، پایداری ژنتیکی کم است. ژنها براحتی می توانند نقل و انتقال پیدا کنند.
انتقال ژن در این موجودات خود به خود و آسان است ، تغییر مکان ژنها بسیار زیاد و غیرقابل پیش بینی است. در ارتباط با مصرف محصولات دست ورزی شده ایجاد حساسیت ، سمیت و مقاومت به آنتی بیوتیک ها و تغییر متابولیسم در بدن موجودات زنده مصرف کننده دیده شده است.
این گیاهان سلامت انسان و دام را تهدید می کنند. دکتر نعمت الله خوانساری استاد دانشکده پزشکی دانشگاه تهران می گوید: این انتقالات ژنتیکی به دو صورت انجام می شود. یک نوع آن که انتقال عمودی است در بین افراد یک گونه رخ می دهد. بر فرض ژنی از من به فرزندانم منتقل می شود که چندان خطرناک نیست.
اما در نوع دوم انتقال ، یک ژن از یک گونه به گونه دیگر منتقل می شود که به آن انتقال افقی گفته می شود. بر فرض اگر ژنی از برنج به کلاغ منتقل شود بسیار خطرناک است.
چون این ژن در بدن گیرنده بیکار نمی نشیند. در جایگاه های مختلف ژنوم آن قرار گرفته و دایم تکثیر می شود. باز هم در بیش از یک جایگاه قرار گرفته و کپی های مختلف آن با هم متفاوت است.
این طوری است که به طور ناخواسته ما عوامل ژنتیکی را به سازواره های غیرهدف وارد کرده ایم و این مخالف اصول ایمنی زیستی است.


گیاهان تراریخته، خوب یا بد؛

در هر دانه ذرت حدود 14تا 900نانوگرم سم میتی توکسین موجود است. در ذرت دستکاری شده ژنتیکی به صورت هیبرید 75درصد میتی توکسین اکسپرس می شود و اثرات مخرب تری ایجاد می کند.
گلهای آفتابگردان اکسپرس شده به عنوان علفهای هرز به مزارع امریکا هجوم بردند، حشراتی که از روی گیاهان روی بدن جانوران فعالیت داشتند.
DNA دستکاری شده را از طریق گرده گیاهان منتقل کردند. این نوع DNA حتی بعد از عبور از دستگاه گوارش گاو هضم نمی شود و بقایای آن در مدفوع این حیوان باقی مانده در مزارعی که گیاهان تراریخته کشف می شود، بررسی هایی صورت می گیرد از جمله این که تا صد هکتار اطراف این مزارع باید بررسی شود تا ببینیم گیاهان تراریخته در محیط زیست ما چه می کنند.
به هر حال هرگز نمی توان به گیاهان تراریخته به عنوان یک محصول سالم و بی اشکال نگریست و احتمال خطر همیشه برای موجودات زنده وجود دارد.
از طرفی گفته می شود ایمنی زیستی به عنوان عاملی بازدارنده برای بیوتکنولوژی نیست. در ابتدای تدوین پروتکل ایمنی زیستی کارتاهینا برای توسعه فناوری زیستی و حل مشکلات دارویی ، غذایی و محیط زیستی با تاکید بر فناوری مطمئن ، کشورهای توسعه یافته را ملزم به استفاده از این روشها و انتقال فناوری های نوین کرد، اما با توجه به بروز عواقبی که ذکر شد همین پروتکل سران کشورهای متعهد به کنوانسیون را ملزم کرده که درباره به کار بردن فناوری های نوین تا جای ممکن از عدم بروز مخاطرات احتمالی برای خود و کشورهای همسایه مطمئن شوند.


و دست آخر این که...

سازمان حفاظت محیط زیست ایران مجری قانون حفاظت تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی کشور است که همین عقیده و سیاست را اعمال می کند و قوانینی را هم مدنظر دارد. اما متاسفانه هنوز هیچ قانونی در دنیا وجود ندارد که انتشار و آلودگی محیط زیست را به نوکلئیک اسیدهای آزاد یا عریان تحت نظارت داشته باشد.
این ساختارها بوفور یافت می شوند و نشان داده شده که به علت عدم وجود قانون و مقررات براحتی وارد بدن موجودات زنده می شوند و می توانند منشا خطرات بسیار زیادی باشند.
به نظر می رسد قوانین ایمنی زیستی باید این قبیل موارد را هم تحت پوشش خود قرار دهند. دکتر نعمت الله خوانساری می گوید: با وجود تمام این نگرانی ها نمی توانیم بیوتکنولوژی را کنار بگذاریم ، بلکه نباید احتیاط را از دست بدهیم و به صرف رسیدن به یک موفقیت از تمام مشکلات احتمالی چشم پوشی کنیم.
در واقع ابتدا باید از بی خطر بودن آن مطمئن شویم و بعد اقدام کنیم. اما با توجه به غیرقطعی بودن علوم و تعداد زیاد فاکتورهای زیست محیطی.
چه کسی می تواند صددرصد اطمینان حاصل کند که روشی که پیشنهاد می کند سالم است و هیچ گونه زیانی برای محیط زیست ندارد؛

عاصفه اله وردی