نگاه ایران به پیمان استراتژیک کابل ـ واشنگتن

این در حالی است که امضای این پیمان با اعلام نگرانی ایران همراه بوده است. رامین مهمانپرست، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران درباره امضای این پیمان گفته است: «ابهام در وضعیت آینده پایگاه‌های نظامی آمریکا در افغانستان و عدم‌شفافیت در نحوه وظایف امنیتی آمریکا از محورهای نگرانی ایران و کشورهای منطقه است.»

وی با اشاره به این‌که به باور ایران استقرار صلح و امنیت در افغانستان با خروج کامل نیروهای خارجی و تعطیلی پایگاه‌های نظامی و نیز «گفت‌وگوهای بین‌الافغانی» در چارچوب شورای عالی صلح امکان‌پذیر خواهد بود، افزود: امضای پیمان استراتژیک با آمریکا نه‌تنها مشکلات امنیتی افغانستان را حل نمی‌کند، بلکه همانند 10 سال گذشته، روند ناامنی و بی‌ثباتی در این کشور را تشدید خواهد کرد.

این رویداد نگرانی بسیاری از کشورهای دیگر منطقه را نیز برانگیخته است و کشورهای روسیه، چین، هند و پاکستان با ابراز نگرانی از امضای این پیمان، ملاحظات خود را به 2 طرف اعلام کرده‌اند.

به این ترتیب امضای این پیمان طیفی از ملاحظات امنیتی گسترده منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای به همراه داشت.

پیمان همکاری‌های راهبردی را می‌توان جزو پیمان‌هایی دانست که به‌عنوان سند حقوقی الزام‌آور برای همکاری‌های طولانی‌مدت میان کشورها به امضا می‌رسد.

وزیر خارجه افغانستان در این باره گفته است: این موافقتنامه شامل یک مقدمه 8 بخشی در مورد حفظ و تقویت ارزش‌های دموکراتیک، تحکیم امنیت پایدار، تحکیم و تقویت همکاری‌های منطقه‌‌ای، توسعه در زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی، تقویت نهادها و دولتداری در افغانستان، تدابیر تطبیق این موافقتنامه و احکام نهایی آن است.بنابر اظهارات زلمی رسول وزیر خارجه افغانستان، براساس این موافقتنامه آمریکا تاسیسات نظامی در افغانستان کنترل نخواهد کرد و نظامیان این کشور نیز تهدیدی برای همسایه‎های افغانستان نخواهد بود و واشنگتن متعهد است که از قلمرو افغانستان برای عملیات علیه کشورهای دیگر استفاده نکند، اما سربازان آمریکایی از حق قضاوت کنسولی یا مصونیت قضایی در افغانستان برخوردار می‌شوند.

باراک اوباما، رئیس‌جمهور آمریکا نیز گفته است که طبق این توافقنامه، افغان‌ها خود مسوول حفظ امنیتشان هستند، ولی در عین حال، نیروهای آمریکایی آموزش نیروهای افغان برای عملیات ضدتروریستی را به عهده خواهند داشت.

موافقت‌نامه یاد شده برای 10 سال از سال 2014 تا پایان سال 2024 میلادی اعتبار دارد، اما طرفین می‌توانند با موافقت یکدیگر آن را فسخ یا تمدید کنند.

همچنین مساله واگذاری و ایجاد پایگاه‌های نظامی آمریکا در افغانستان در این سند درج نشده و قرار است این مساله در سند دفاعی جداگانه میان 2 کشور در سال‌های بعد به امضا برسد. این سند باید به تایید پارلمان 2 کشور برسد.

توقف عملیات شبانه و واگذاری مسوولیت زندان‌های خارجی در افغانستان از جمله موانع عمده در امضای این پیمان، به این خواست دولت افغانستان تن داده و با پایان بخشیدن به عملیات شبانه و واگذاری مسوولیت‌ زندان‌های خارجی در افغانستان بخصوص زندان «بگرام» موافقت کردند.

تردیدی در این نکته نیست که استراتژی ایالات متحده آمریکا برای توسعه پایگاه‌های نظامی خود در اطراف ایران همچنان ادامه دارد. اگرچه با پایان حضور نظامی آمریکا در عراق در می ‌2011 موازنه منطقه‌ای به نفع ایران تغییر کرد و ایالات متحده آمریکا به دلیل بحران مالی مجبور به کاهش بودجه نظامی خود شد و از اتمام ماموریت نیروهای نظامی خود در افغانستان تا سال 2014 صحبت می‌کند، اما برای حضور بین‌المللی‌اش تعریف تازه‌ای کرده است که امضای این پیمان در این تعریف می‌گنجد.

انعقاد پیمان استراتژیک میان آمریکا و افغانستان منجر به تثبیت حضور نیروهای آمریکایی بعد از سال 2014 و به تبع آن تهدید منافع و امنیت ملی ایران خواهد شد. ماه‌ها قبل از نهایی شدن این پیمان استراتژیک، علی‌اکبر صالحی، وزیر امور خارجه کشورمان در اجلاس بن 2 ضمن مخالفت ایران با این پیمان استراتژیک تاکید کرده بود که امنیت و آرامش در افغانستان با توجه به تقویت همکاری‌های منطقه‌ای بخصوص با محوریت همسایگان افغانستان میسر می‌شود و هر تلاش بین‌المللی و منطقه‌ای در صورتی می‌تواند موفق باشد که تکلیف حضور نیروهای خارجی بخصوص پایگاه‌های نظامی در افغانستان را مشخص سازد.

همچنین بعد از مطرح شدن این موضوع، سردار احمد وحیدی وزیر دفاع ایران در سفرش به افغانستان با اشاره به مخالفت مردم افغانستان به حضور آمریکا در این کشور، صراحتا با انعقاد این پیمان استراتژیک و ایجاد پایگاه‌های نظامی دائمی آمریکا در افغانستان مخالفت کرد.

بر این اساس مشخص است جمهوری اسلامی ایران که از سپردن امور امنیتی به نیروهای بومی و خروج نیروهای خارجی از افغانستان حمایت می‌کند امضای این پیمان را موجب افزایش نظامیگری و حفظ پایگاه‌های نظامی آمریکا دانسته و این موضوع را یک تهدید جدی منطقه‌ای برای ایران بداند. پرواز پهپاد آمریکا از خاک افغانستان و جاسوسی از ایران نشان داد که آمریکا در این رابطه ساکت نیست و فعالیت‌های خود را از مرزهای افغانستان به اجرا در می‌آورد و بعید نیست که در زمان لازم از پایگاه‌های خود علیه ایران استفاده کند.

از سوی دیگر محمدابراهیم طاهریان، سفیر سابق جمهوری اسلامی ایران در افغانستان و کارشناس مسائل این حوزه در این باره می‌گوید: کارکرد گذشته آمریکایی‌ها در منطقه نشان می‌دهد که سیاست‌های آنها در 10 سال گذشته نتیجه خوبی به دنبال نداشته و هم برای خود آنها و هم کشورهای منطقه هزینه‌هایی در بر داشته است.

در کنار موضوع افزایش حضور نظامی آمریکا، ناامنی حاصل از این امر وضعیت زندگی در افغانستان را نیز نامطمئن کرده و موضوع قاچاق مواد مخدر و مهاجران افغان مطرح می‌شود که ایران در این بخش نیز بیش از سایر همسایگان هزینه متحمل شده است.

در عین حال جمهوری اسلامی ایران دلایل متعدد منطقه‌ای نیز برای مخالفت خود با این پیمان دارد.

نخست، حفظ بی‌طرفی افغانستان در معادلات منطقه‌ای است که همواره بخش مهمی از سیاست منطقه‌ای ایران بوده است، اما انعقاد این پیمان استراتژیک سبب خروج افغانستان از این وضعیت بی‌طرفی سنتی شده و منجر به حضور دائمی نیروهای آمریکا در مرزهای امنیتی ایران می‌شود. این موضوع با توجه به سابقه تهدید میان ایران و آمریکا تهدیدی برای امنیت ملی ایران محسوب می‌شود. اگرچه مقامات افغانستان با توجه به ابراز نگرانی‌های کشورهای منطقه بویژه ایران بر این موضوع تاکید دارند که هیچ کشوری از خاک افغانستان علیه کشور دیگری استفاده نخواهد کرد با این حال ، محسن پاک‌آیین رئیس ستاد افغانستان وزارت امور خارجه ایران در این باره می‌گوید: این پیمان موجب قانونمند شدن استفاده از پایگاه‌های نظامی آمریکا در افغانستان و طولانی شدن حضور نظامی آمریکا در افغانستان جهت تحقق اهداف فرا افغانستانی آمریکا خواهد شد.

دوم، انعقاد پیمان استراتژیک میان آمریکا و افغانستان، سبب کاهش روابط ایران با افغانستان در سطح روابط ملی دولت‌ها خواهد شد. به عبارتی، روابط ایران با افغانستان در جنبه‌های مختلف اقتصادی، فرهنگی و سیاسی در سایه روابط ایران و آمریکا قرار خواهد گرفت. از ابتدای بحران در افغانستان دولت آمریکا هر گونه توسعه فعالیت‌های ایران در افغانستان را در چارچوب مسائل سیاسی ـ‌ امنیتی فیمابین تعریف کرده است. این مساله از یک سو، تداوم کمک‌ها و حمایت‌های ایران از افغانستان بخصوص در حوزه توسعه‌ای را تحت تاثیر قرار داده و از سوی دیگر آمریکا مانع جدی در جهت توسعه سرمایه‌گذاری‌ها، فعالیت شرکت‌ها و بانک‌های ایرانی در افغانستان شده است.

سوم، حضور دائمی آمریکا در افغانستان حتی به شکل غیرمستقیم سبب تقویت تنش‌های داخلی و قومی افغانستان، افزایش اقدامات خشونت‌گرا و به تبع آن کند شدن روند دولت‌سازی و در نهایت تداوم بی‌ثباتی و ناامنی در مرزهای طولانی شرقی ایران می‌شود. به باور ایران حضور نظامی آمریکا در افغانستان به تأمین امنیت این کشور و منطقه کمک نخواهد کرد.چهارم این که حضور آمریکا در منطقه، افغانستان را به عرصه رقابت کشورهای دیگری چون چین و روسیه تبدیل خواهد کرد و اهداف سلطه‌جویانه آمریکا در این منطقه را تقویت می‌کند. رئیس ستاد افغانستان وزارت امور خارجه بر این باور است که در صورت تحقق این توافقنامه، از یک سو افغانستان به عرصه رقابت کشورهای دیگری چون روسیه و چین تبدیل خواهد شد و از سوی دیگر استقرار آمریکایی‌ها در منطقه می‌تواند زمینه‌ساز پیگیری اهداف سلطه‌جویانه شود.

پاک‌آیین تصریح کرد: انگیزه اصلی و مهم آمریکا در داشتن روابط استراتژیک با افغانستان، رقابت‌های امنیتی این کشور و در واقع کنترل روسیه، چین و تهدید ایران و دسترسی به منابع طبیعی افغانستان و منطقه است.

بر این اساس نگرانی کشورهای منطقه از امضای پیمان اخیر میان افغانستان و آمریکا طبیعی است و باید دید مقامات افغان برای جلب اعتماد کشورهای همسایه خود بویژه ایران که روابط دوستانه‌ای هم با یکدیگر دارند چه اقداماتی انجام می‌دهند.