آرامگاه قطب زمین

سرزمین شاهرود در استان سمنان را از این نظر می‌توان یکی از مهم‌ترین مراکز میراث معنوی ایرانیان دانست؛ جایی که در آن آرامگاه 2نفر از بزرگ‌ترین عرفای دنیای اسلام به خاک سپرده شده‌اند. آرامگاه بایزید در بسطام و آرامگاه شیخ ابولحسن خرقانی در قلعه نو.

نام این دو عارف بزرگ برای تمام شرق‌شناسان و ایران‌شناسان جهان آشناست و تاکنون پژوهش‌های فراوانی در مورد این دو شخصیت بزرگ از سوی محققان صورت گرفته است. نقل است که شیخ ابوالحسن خرقانی بر سر در خانقاه خود نوشته بود:

«هر کس که در این سرا درآید، نانش دهید و از ایمانش مپرسید چه آن کس که به درگاه باری تعالی به جان ارزد، البته بر خوان بوالحسن به نان ارزد».

بقعه شیخ ابوالحسن خرقانی حدود 24 کیلومتری شاهرود در روستای قلعه‌نو واقع شده است. این مجموعه شامل مسجد و آرامگاهی است که در قرن هشتم ساخته شده و بر اثر گذشت زمان آسیب‌های بسیاری به آن وارد شده است.

دور تا دور بنا حصارکشی شده و فضای داخلی آن به شکل زیبایی به فضای سبز تبدیل شده است. گنبد بنا ساده و آجری است.

هنگامی که از محوطه بیرونی و فضای سبز وارد فضای آرامگاه می‌شوید با محراب، 2 اتاق در شمال و جنوب، دالان ورودی و شبستان روبه‌رو می‌شوید. قبر شیخ در اتاق جنوبی قرار دارد.

ویژگی منحصر به فرد معماری این بنا را می‌توان محراب آن دانست بنا که از گچ ساخته شده است و تنها اثر قدیمی بنا با قدمت حدود 7 قرن محسوب می‌شود. این محراب به وسیله نقوش اسلیمی بسیار زیبا و آیات قرآنی تزئین شده و در حال حاضر به وسیله جداره شیشه‌ای محافظت می‌شود تا از گزند آسیب‌های برخی گردشگران بی‌مبالات در امان بماند.

قسمت مرکزی و بخش‌هایی از بالا و پایین محراب آسیب‌دیده است که قسمت مرکزی محراب به وسیله گچ، مرمت شده است. در داخل بقعه تزئینات خاص دیگری وجود ندارد و دیواره‌ها با گچ‌اندود شده است.

براساس کتاب آثار تاریخی شهرهای استان سمنان صفحه 366 در مورد تاریخچه این بنا می‌توان به این ترتیب اظهارنظر کرد:

آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی، عارف بزرگوار قرن چهارم و پنجم هجری در 24 کیلومتری شاهرود در قصبه قلعه‌نو واقع است. آرامگاه مذکور در شمال قصبه و روی تپه‌ای قرار دارد به طوری که دیده می‌شود.

حاجی زین‌العابدین شیروانی در کتاب ریاض‌السیاحه نوشته:

«تپه مذکور مرکز آبادی قصبه خرقان بوده ولی در حال حاضر ساختمان‌های جدید قصبه در جنوب آن تپه بنا شده و قبر شیخ ابوالحسن در سمت شمال قصبه قرار گرفته است. روی قبر شیخ قطعه سنگ مرمری قرار دارد و شعری با مطلع:

این مرقد شریف که در این مکان بود

آرامگاه قطب زمین و زمان بود

بر آن نوشته شده است.

از محتوای این شعر معلوم می‌شود که آرامگاه قبلی شیخ ابوالحسن خرقانی سال 1348هجری قمری به وسیله معتمدالملک عظیما تعمیر شده است. متصل به مقبره شیخ ابوالحسن خرقانی مسجدی بوده که مطابق نوشته برخی از مولفان دارای گنبدی مخروطی شکل و مزین به کاشی‌های زیبا بوده است. در حال حاضر از مسجد و گنبد مذکور، فقط محراب آن باقی مانده که برخلاف مساجد دیگر این نواحی رو به مغرب است. محراب مذکور دارای گچبری‌های زیبا و استادانه‌ای است که در حاشیه آن این عبارت با خطی بسیار نیکو گچبری شده است.

سال‌های قبل از انقلاب از طرف اداره کل باستان‌شناسی در اطراف محراب مذکور و بر اصول آن مسجدی بنا شده است که در حال حاضر نیایشگاه زائران شیخ است.

از مشهورترین شاگردان شیخ ابوالحسن خرقانی می‌توان به خواجه عبدالله انصاری اشاره کرد. شیخ ابوالحسن در زمان زندگی خود با دانشمندان زمان خود مانند ابوعلی سینا در ارتباط بوده و ذکر این ملاقات‌ها در کتاب تذکره‌الاولیا عطار نیشابوری به تفصیل نقل شده است.

متاسفانه در حال حاضر این آرامگاه با کم‌توجهی مسوولان میراث فرهنگی رو‌به‌رو است و تبلیغات چندانی در مورد این بنا از سوی مسوولان مربوطه صورت نمی‌گیرد و این در حالی است که همه روزه شاهد سرقت معنوی بسیاری از بزرگان این سرزمین از سوی کشورهای همسایه هستیم که برای نمونه رودکی را شاعری تاجیک و مولوی را از مشاهیر ترکیه معرفی می‌کنند.

این غفلت در مورد بقعه شیخ ابوالحسن خرقانی در حالی صورت می‌گیرد که: «از چندی قبل مسوولان گردشگری شهر قارص ترکیه با بهره‌گیری از بقعه و مسجدی منسوب به او تلاش می‌کنند تا این عارف نامدار ایرانی را به نام خود ثبت کرده و از سوی دیگر گردشگران متعدد ایرانی را به مانند قونیه به این محل بکشانند.»

سارا زعفرانی قزوینی