دنیای بارکش‌های ایرانی

دهه 30 و 40 دوره‌های طلایی برای صنعت خودروی ایران به شمار می‌آیند و بدون شک از طلایی‌ترین دوره‌های برنامه‌های بلندمدت کشور نیز محسوب می‌شوند. با نگاهی به تاریخ درمی‌یابیم که هدف‌گذاری‌های افراد برنامه‌ریز و مجریان در آن دوره کشور، نوعی پویایی در صنعت حمل و نقل را در نظر گرفته بودند تا به این صورت تبادلات با سرعت بیشتر انجام گیرد؛ تا جایی که آن زمان تنها برای جابه‌جایی اجسام و کالاها از وانت‌های کوچک و کامیون‌های بزرگ که تعداد آنها بسیار کم بود، استفاده می‌شد. کشور در حال توسعه بود و نیاز به خودروهای حمل بار با اندازه کوچک‌تر و قدرت بیشتر داشت؛ خودروهایی که بتوانند محصولات روستاییان را با سرعت بیشتر به شهر‌ها منتقل کنند یا این که در شهر به آسانی جابه‌جایی‌ها را انجام دهند.

ایران خودرو با آغاز به کار در سال 1346 پیکان را به صنعت حمل و نقل ایران وارد کرد و به دلیل طراحی چندمنظوره این خودرو در همان سال، نوع وانت این خودرو نیز تولید شد. این وانت کوچک فقط در ایران طراحی و ساخته می‌شود. این خودرو با ظرفیت بار حدود 800 کیلوگرم شروع خوبی برای این عرصه بود و کمک‌های شایانی به پیشرفت صنعت حمل و نقل ایران کرد. پیکان وانت که هم‌اکنون نیز در حال تولید است، تنها بازمانده خانواده پیکان است و ایران خودروی تبریز اصلی‌ترین مرکز تولیدی آن محسوب می‌شود. به دلیل قیمت مناسب این خودرو و توانایی‌های خوب آن و همچنین اشتغالزایی بالقوه این خودرو، استقبال خوبی از آن به عمل آمد. وانت پیکان در ابتدا با موتور 1725 سی‌سی پیکان عرضه می‌شد، اما در سال‌های بعد به یک موتور 1600 سی‌سی بهینه‌شده تبدیل شد. وانت پیکان هم اکنون با مشخصات فنی پیشرفته‌تر از گذشته، اما قدیمی نسبت به زمان خود و با نام تجاری باردو به فروش می‌رسد.

چندی نگذشت که یک کارخانه کوچک در سه‌ راه‌ آذری رقیبی قدرتمند را در مقابل وانت پیکان به میدان فرستاد. شرکت زامیاد که از سال 1342 مشغول ساختن خودروهای سنگین و نیمه‌سنگین بود، سال 1349 با تولید وانت نیسان جونیور با ظرفیت 2 تن توانست به قدرت ناوگان حمل کالا بیفزاید. نیسان جونیور که محصولی پرقدرت بود، با توجه به سیاست‌های وزارت صنایع و عدم تداخل با محصول رقیب خود در بازه قیمتی بالاتری قرار گرفت تا سیاست‌های فروش دولت رعایت شود.

جایگاه وانت نیسان در میان مردم به عنوان یک خودروی پرقدرت و مستحکم یاد می‌شود. اکنون نیز این خودرو پس از 41 سال تولید همچنان یکی از پرطرفدار‌ترین خودروهای کار ایران به شمار می‌آید. امروزه این خودرو در 2 نوع بنزینی و گازسوز و با قدرت‌های 100 و 90 اسب بخاری به بازار عرضه می‌شود. نسخه دیزلی این محصول با پیشرانه 8‌/‌2 لیتری 93 اسب بخاری هم اکنون به مشتریان تحویل داده می‌شود. نسخه دیزلی نکات ثبت بسیاری نسبت به نسخه بنزینی با پیشرانه Z24 100 اسب بخاری این محصول دارد. حداکثر گشتاور 35 نیوتون متر افزایش را نشان می‌دهد و همچنین این میزان در دور بسیار پایین‌تر (حدود 1600) به دست می‌آید. مصرف سوخت نیز در نوع دیزلی حدود 9 لیتر برای سیکل ترکیبی تخمین‌زده شده است. ظرفیت مجاز بار از 1820 کیلوگرم به 2 تن افزایش پیدا کرده تا جایگاه نسخه دیزلی زامیاد 24 بیش از پیش بالا رود.

همچنین شرکت زامیاد پس از سال‌ها، محصول موفق خود را کمی تغییر داده و با حفظ روح جونیور و وانت نیسان Z24 محصولی با نام شوکا یا وانت نیسان لوکس را به بازار ارائه کرده است. مشخصات فنی این خودرو با مدل قبلی خود تفاوت چندانی ندارد و تنها تفاوت صورت گرفته در ارتباط با سیستم تعلیق و اکسل‌های جلو و عقب و کاهش 200 کیلوگرمی وزن است که با تغییر سیستم اکسل جلو از کمک فنر هیدرولیکی با میله تنظیم به مستقل جناغی دوبل و همچنین تغییر اکسل عقب از کمک فنر هیدرولیکی با فنر تخت چند لایه به صلب، چرخنده هیپوییدی و در رابطه با تعلیق نیز با تغییر سیستم‌های عقب و جلو از سیستم فنر تخت به فنر پیچی و فنر شمش و کمک فنر‌های هیدرولیک تلسکوپی دوکاره شرایط را در شوکا کاملا متفاوت کرده است.

مطمئنا این تغییرات تاثیر بسیار خوبی روی نرمی خودرو و انتقال ضربه به اتاق می‌گذارند که برای خودروهای باری بسیار مفید خواهد بود، اما از لحاظ شکل ظاهری این خودرو به طور کامل اصالت خود را از دست داده و هیچ یک از مولفه‌های جونیور در آن دیده نمی‌شود. در صورتی که شرکت زامیاد می‌توانست با بهره‌گیری از تجربه موفقی همچون نسل F شرکت تویوتا ـ که با ارائه محصول جدید خود یعنی FJ Cruiser براحتی توانست با حفظ ظاهر روح اصلی خود یعنی 2F، چهره‌ای کاملا مدرن به خود بگیرد ـ نهایت استفاده را ببرد.

سال 1350 گروه بهمن مجددا وارد صحنه شد و محصول تازه‌ای از خانواده مزدا با حجم موتور 1000 سی‌سی و ظرفیت 500 کیلوگرم را روانه بازار کرد. نام اصلی این وانت مزدا، فامیلیا بود که آخرین نسل آن در ایران با نام 323 شناخته می‌شود. این وانت، خودرویی بسیار کارآمد به نظر می‌رسید، اما با حضور پیکان وانت و نیسان جونیور، حرف چندانی برای گفتن نداشت، اما در سال‌های بعدی، گروه بهمن به تولید وانت مزدا با موتور 1600 سی‌سی جای ویژه‌ای در بازار بارکش‌های موتوری پیدا کرد و با تغییر نام این کارخانه به ایران‌وانت کار به صورت جدی پیگیر این عرصه شد و در سال‌های 66 ـ 65 با ارتقای موتور این خودرو به 1800 سی‌سی ( مدل B1800)، وانت مزدا وارد رقابت جدی با نیسان جونیور شد.

یکی از فاکتورهای مهم محصولات مزدا وزن بسیار کم این خودروها در مقایسه با رقبایش بود که به توانایی‌های فنی آن می‌افزود و در شتاب‌گیری‌ها، بسیار بهتر عمل می‌کرد. این وزن سبک در برخی از جاده‌های کوهستانی در شرایط بدون بار باعث خارج شدن انتهای خودرو از کنترل به دلیل عدم وجود وزن کافی برای تولید نیروی رو به پایین می‌شد که گاهی اوقات با قرار دادن چند کیسه سنگین شن و ماسه این مشکل حل می‌شد.

تنها بازمانده وانت‌سازی گروه بهمن از آن زمان مدل B2000 است. این خودرو به عنوان چهارمین نسل از وانت‌های سری B مزدا طی سال‌های 1979 تا 1985 توسط این شرکت به تولید می‌رسید و مونتاژ آن همچنان در ایران ادامه دارد. وانت مزدا 2000 هم‌اکنون در 2 نوع تک و دوکابین در بازار ایران موجود است و ظرفیت بار آن حدود یک تن اعلام شده است. تجهیز به کولر، قدرت بالا و وزن کم از جمله مزایای این وانت هستند، اما گشتاور 151 نیوتونی‌اش حس و حال یک وانت تمام عیار با کشش مناسب را القا نمی‌کند.

شرکت پارس خودرو در دهه 80 با تولید یکی دیگر از محصولات نیسان، بخشی از بازار را متوجه خود ساخت. این محصول با نام‌های متعددی شناخته می‌شود. ناوارا، فرانتیر، پیکاپ و... از جمله نام‌های معروف این خودرو هستند. پیکاپ محصولی سنت‌شکن در بازار ایران بود، چراکه پس از عرضه محدود نسخه وانت پاترول، آرامش و آسایش را برای سرنشینان به ارمغان آورده بود. این خودرو که گران‌ترین وانت زمان خود بود به دلیل ظاهر زیبا و امکانات جانبی متنوع به سرعت توانست جایگاهش را در بازار پیدا کند. دارا بودن امکاناتی همچون شیشه‌های برقی، سیستم تهویه مطبوع و داشبورد شیک و جدید از مزایای این خودرو به شمار می‌آید. همچنین کیفیت قطعات و قابل اطمینان بودن آن دلیلی مضاعف برای مناسب بودن آن به شمار می‌آید.

این وانت وضعیت خوبی در بازار داشت تا این‌که برخی استانداردهای ایمنی، آن را از رقیب چینی تازه‌وارد (کاپرا) عقب انداخت، لذا پارس خودرو مدل اصلاح شده آن را با 2 کیسه هوا، سیستم ترمز ABS و نمای جلو مشابه نیسان رونیز به بازار عرضه کرد. البته این تغییرات در ظاهر باید خیلی زودتر از اینها انجام می‌شد، چراکه نیسان پیکاپ تنها تا سال 2000 میلادی با چهره قبلی این خودرو در ایران به تولید می‌رسیده است و چهره جدید در سال 2001 همزمان با طراحی نسخه SUV پالادین یا همان رونیز معرفی شد.