گسترش تلویزیون روی موج دیجیتال

درست است که بیش از 8 دهه از تولد اولین فرستنده تلویزیون در جهان می‌گذرد، اما تولد این جعبه جادویی در ایران به 53 سال پیش برمی‌گردد. او الان همسن خیلی از پدران ماست. این فرستنده تلویزیون ایران ابتدا خصوصی اداره می‌شد، اما بعد از گذشت چند سال تبدیل به یک شبکه سراسری و ملی شد و با پیروزی انقلاب اسلامی ایران با تغییر نام «سیمای جمهوری اسلامی ایران» به فعالیت خود ادامه داد.

این تاریخچه مختصر از تلویزیون شاید پیش از آن‌که در ظاهر نشان‌دهنده پیشرفتی مثبت در فناوری باشد، باید از آن به عنوان مهم‌ترین نمونه تغییر و تحول در فرهنگ و هنر این مرز و بوم یاد کرد. این جعبه جادویی بسیار قدرتمند است و بسیاری از صاحب نظران نقش آن را فراتر از یک رسانه صرف و واسطه انتقال پیام می‌دانند و برای آن تاثیرات ساختاری بنیانی و ماندگاری در فرهنگ قائلند، اما تلویزیون در ابتدای فعالیت خود مانند همه تکنولوژی‌های جدید در بدو ورود، بسیار آرام و بی‌تغییر بود. یک شبکه که در ساعاتی محدود از شبانه‌روز، برنامه‌هایی را برای مخاطبان محدود خود پخش می‌کرد. آن اوایل شاید همین مقدار تولید برنامه هم مخاطبان را سرگرم می‌کرد و آنها را برای دیدن همان چند برنامه محدود نیز دور هم جمع می‌کرد.

با گذشت زمان و به وجود آمدن رسانه‌های جمعی دیگری همچون ماهواره و اینترنت، تلویزیون تا حدی به حاشیه رفت، اما این به آن معنا نیست که طرفداران این جعبه جادویی کم شده باشند. اتفاقا تلویزیون به علت ویژگی‌های منحصر به فرد خود هنوز هم یکی از تاثیرگذارترین و محبوب‌ترین رسانه جمعی در میان مخاطبان است، اما مخاطب دیگر آن مخاطب دهه 30 نیست که با فناوری آشنا نباشد و دل به همان چند برنامه محدود خوش کند. او در زمانه‌ای زندگی می‌کند که تلویزیون، تنها یکی از چندین رسانه مورد استفاده اوست.

تماشای تلویزیون، فعالیتی ارزان و سرگرم‌کننده است و از مزیت‌هایش این است ‌که تلویزیون همواره برنامه دارد و فرد در یک زمان می‌تواند چند برنامه را انتخاب کند و به تماشای آن بنشیند. همچنین تلویزیون توانایی زیادی در به‌کارگیری همه حواس انسان دارد. به عبارت دیگر، حس دیدن و شنیدن که از مهم‌ترین حواس یک انسان به شمار می‌رود، هنگام تماشای تلویزیون فعال می‌شود. به نوعی تلویزیون به خاطر ارائه تصویر هنگام پخش تولیدات خود از رادیو جاذبه بیشتری دارد و بعد تازه‌ای به آن می‌دهد، چشم‌ها را به خود خیره می‌کند و فهم پیام را آسان‌تر می‌کند؛ چراکه تصویر و صدا در کنار هم اطلاعات کامل‌تری به مخاطب ارائه می‌دهد.

حال با این مقدمات می‌توان نتیجه گرفت که تلویزیون هنوز هم یکی از موثرترین وسایل ارتباط جمعی است و ظرفیت‌ها و توانایی‌های زیادی در جلب و نگه داشتن مخاطبان خود دارد. کافی است صاحبان این رسانه در هر جای دنیا به این امر واقف باشند تا با تهیه و تولید برنامه‌های متنوع‌تر و جذاب‌تر و گسترش شبکه‌های بیشتر به این امر کمک کنند. این اتفاق خوشبختانه در کشور ما رخ داده است. از زمان پیدایش تلویزیون با پخش ساعاتی محدود، حالا زمان زیادی می‌گذرد. ابتدا برنامه‌ها گسترده شد، ساعات پخش برنامه‌ها افزایش یافت، برنامه‌ها به صورت شبانه‌روزی پخش شد و در نهایت شبکه‌های مختلفی به وجود آمدند. حالا دیگر با 7 شبکه سراسری روبه‌رو هستیم که هر کدام از آنها بخشی از سلایق مخاطبان را برطرف کرده و نیاز آنها را برطرف می‌کند و مخاطب کنونی بسیار بیشتر از قبل به این شبکه‌ها وابسته شده است. شبکه یک، 2، 3، 4، خبر، آموزش و قرآن از جمله این شبکه‌های سراسری‌اند.

بعد از گسترش شبکه‌های سراسری و پخش آنالوگ، صاحبان رسانه به فکر استفاده از فناوری جدید پخش دیجیتال افتادند. پخش دیجیتال به منظور استفاده از فناوری دیجیتال در ارسال صدا و تصویر از سال 88 در صداوسیما جمهوری اسلامی ایران به صورت رسمی، ابتدا در شهر تهران سپس بتدریج در مراکز استان‌ها آغاز شد. با توجه به این‌که بیشتر تلویزیون‌های موجود آنالوگ هستند، برای دریافت سیگنال دیجیتال نیاز به یک دستگاه جانبی بود تا بتواند سیگنال را دریافت و به فرمت قابل قبول برای این تلویزیون‌ها تبدیل کند. این دستگاه «ست تاپ باکس» نامیده می‌شود. حال استفاده از این دستگاه‌های دیجیتال در کشور ما بتدریج در حال فراگیر شدن است و اقشار مختلف مردم از آن استقبال کرده‌اند؛ چراکه محصولات و تولیدات آنها با کیفیت بیشتری به مخاطب ارائه شده و او می‌تواند با سهولت بیشتری حجم برنامه‌های مضاعفی را دریافت کند. در سیستم دیجیتال علاوه بر این‌که کیفیت صدا و تصویر از سیستم آنالوگ بهتر می‌شود، صداوسیما نیز قادر خواهد بود با افزایش شبکه‌های بیشتر و بهره‌مندی از رادیو همراه با تلویزیون برنامه‌هایی را تولید و پخش کند.

به عقیده بسیاری از کارشناسان، یکی از معایب سیستم‌های آنالوگ این است که امواج ارسالی توسط این سیستم بشدت تحت تاثیر شرایط محیطی مانند وضعیت آب و هوا قرار می‌گیرد و به همین علت در طول مسیر، کیفیت این تصاویر بسیار افت پیدا می‌کند. یکی دیگر از مشکلات سیستم آنالوگ این است که جابه‌جایی آنتن بشدت کیفیت تصویر دریافتی را تغییر می‌دهد. همچنین تداخل ناشی از دریافت سیگنال‌ها از 2 مسیر باعث ایجاد سایه در تصاویر تلویزیونی می‌شود که برخورد امواج ارسالی به ساختمان‌ها و موانع موجود در مسیر موجب تشدید این مساله خواهد شد. حال اگرچه تلویزیون آنالوگ در زمینه دریافت سیگنال‌های محلی یا ماهواره‌ای با هیچ مشکلی مواجه نبوده و توانسته است پاسخگوی نیاز مخاطبان برنامه‌های تلویزیونی باشند، اما این خاصیت پیشرفت فناوری است که هر روز با شکل و شمایلی بهتر و جدیدتر خود را نمایان می‌کند.

سال 89 شبکه‌ای برای کشورهای عربی‌زبان منطقه راه‌اندازی شد که «آی فیلم» نام داشت، اما در سال 90 بود که امکان دریافت نسخه فارسی نیز پیدا کرد و کار آن به صورت رسمی آغاز شد.

این شبکه با هدف اصلی پخش فیلم‌ها و سریال‌های ایرانی، برای جهان عرب در تمام طول ساعات شبانه‌روز آغاز به کار کرد و برنامه این شبکه توسط دوبلورهای سوری، لبنانی و اماراتی به زبان عربی برگردانده می‌شوند. شعار اصلی آی فیلم، نمایش برای خانواده است و به نظر می‌رسد این شبکه با پخش سریال‌هایی که بعضا از سریال‌های محبوب و دیدنی ایران است، توانسته این مجموعه‌های تلویزیونی را به جهان عرب نیز نشان دهد و در میان آنها که اتفاقا مشترکات فرهنگی زیادی با ایران دارد، محبوبیت کسب کند.

به عقیده صاحب‌نظران، تلویزیون‌های دیجیتال نسل جدید تلویزیون‌هایی هستند که برتری‌های زیادی نسبت به پخش آنالوگ برنامه تلویزیونی دارند. صاحبان رسانه نیز با آگاهی از این مزیت دست به گسترش شبکه‌های دیجیتال زده‌اند تا ضمن بهره‌گیری از مزایای آن به جلب توجه هرچه بیشتر مخاطبان خود دست بزنند. شبکه مستند، شبکه شما، شبکه بازار و شبکه نمایش از جمله این شبکه‌های تازه‌تاسیس هستند. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این شبکه‌ها غیر از دیجیتالی بودن آنها، تخصصی بودنشان است. آنها برای مخاطبان امروزی برنامه‌هایی تولید می‌کنند که بعضا با نام این شبکه‌ها نیز همخوانی دارد. پس از راه‌اندازی سیستم پخش دیجیتالی و گسترش این سیستم در کشور، مدیران صداوسیما در طرحی به فکر افزایش تعداد شبکه‌های سراسری افتادند. در سالی که گذشت، شبکه‌های زیادی راه‌اندازی و رسما شروع به کار کردند؛ به طوری که می‌توان این سال را برای تلویزیون، سالی پربرکت و پربار دانست.

پس از افتتاح شبکه «مستند»، به عنوان اولین شبکه تلویزیونی ایران که تنها به صورت دیجیتال پخش می‌شد، در 26 اسفند 89، پخش رسمی شبکه «شما» (مراکز استان‌ها) در ۸ مرداد ۱۳۹۰ با حضور رئیس‌جمهور و رئیس سازمان صداوسیما آغاز شد. این شبکه، دومین شبکه تلویزیونی ایران است که تنها به صورت دیجیتال پخش می‌شود. این شبکه از طریق تولید و تامین برنامه یکپارچگی اقوام و اقشار مختلف استان‌های کشور را در عین گوناگونی تنوع نشان می‌دهد و عموم مردم، مخاطبان آن تعریف شده است. وجه غالب و گرایش عمده برنامه‌های این شبکه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است و پوشش آن سراسری است. عمده برنامه‌هایی که در این شبکه پخش می‌شود، در قالب انیمیشن، مستند، فیلم تلویزیونی، سریال و برنامه‌های ترکیبی است که تولیدات استانی این شبکه به زبان و گویش اصلی همان منطقه پخش می‌شود.

از دیگر شبکه‌هایی که در سال 90 به صورت حرفه‌ای کار خود را آغاز کرد، شبکه «بازار» بود که در ۲۹ آبان افتتاح شد. این شبکه با 7 هدف اصلی چون معرفی کالا و خدمات و اخبار اقتصادی، گزارش‌ها و آگهی، فروش مستقیم کالا، برنامه‌های آموزشی مرتبط با تجارت برنامه می‌سازد. این شبکه با هدف معرفی کالاهای ایرانی و حمایت از صنایع مختلف تولیدی در کشور تهیه شده است و به عقیده بسیاری، پاسخگوی مناسبی در جهت نیازهای اقتصادی مخاطبان خود است. شبکه «بازار» که 24 ساعته به پخش تبلیغات کالاهای ایرانی اختصاص یافت، به گفته ضرغامی، رئیس سازمان صداوسیما با هدف اصلاح الگوی مصرف و تبلیغ کالاهای ایرانی برای ترویج فرهنگ مصرف کالای داخلی راه‌اندازی شد.

حمایت از مصرف‌کننده و تولیدکنندگان داخلی، محور اصلی برنامه‌های شبکه تلویزیونی بازار است؛ به طوری که مصرف‌کنندگان می‌توانند دانش خرید کالا و خدمات سرمایه‌گذاری و اقتصادی خود را از این شبکه دریافت کنند. چنین شبکه‌ای می‌تواند پتانسیل‌های بسیاری را در عرصه حمایت از اقتصاد داخلی و رفع نواقص آن فعال ساخته و نقش یک حلقه گمشده را در عرصه اطلاع‌رسانی بازار و عملکرد سیستم قیمت‌ها داشته باشد.

یازدهم بهمن ماه 90 خبری بر تلکس خبرگزاری‌ها منتشر شد که حکایت از تاسیس شبکه جهانی هیسپان تی‌.وی می‌کرد. ضرغامی در مراسم افتتاحیه این شبکه گفت: این شبکه می‌تواند پنجره‌ای رو به بیرون باشد تا بتوانیم با اسپانیایی‌زبان‌ها صحبت کنیم. هیسپان تی.‌وی اولین و تنها شبکه اسپانیایی‌زبان 24 ساعته است که در خاورمیانه و آمریکای لاتین پخش می‌شود. شبکه هیسپان تی‌.‌وی 12 بخش خبری دارد و 90 درصد کارکنان این شبکه ایرانی هستند و بقیه همکاران اسپانیایی هستند. این شبکه برای انعکاس خبرهای خود 27 خبرنگار در کشورهای مختلف دارد. موسسان این شبکه قصد دارند برخی سریال‌ها و فیلم‌های ایرانی را نیز به زبان اسپانیولی برای این شبکه دوبله کنند. همچنین بیش از 2000 فیلم و سریال در قالب‌های متفاوت نظیر تاریخی، ماجرایی، درام و کمدی و مجموعه‌ای منتخب از آثار ایرانی ارائه شده به جشنواره‌های بین‌المللی نیز برای پخش در این شبکه تدارک دیده شده است و برنامه‌های شبکه تلویزیونی هیسپان تی.وی از طریق ماهواره در اروپا، آمریکا و آمریکای لاتین قابل دریافت است.

دیگر شبکه دیجیتالی که در سال 90 افتتاح شد، شبکه نمایش بود که پخش سراسری آن در روز چهارشنبه ۵ بهمن آغاز شد.

این شبکه با پخش فیلم‌ها، سریال‌ها، تئاترها و انیمیشن‌های گوناگون برای مخاطبان داخلی طراحی شد و به نظر می‌رسد با راه‌اندازی این شبکه و پخش آثار مختلف بخشی از توقعات مخاطبان تلویزیون که علاقه‌مند به کارهای نمایشی هستند، تامین شود. همچنین می‌توان گفت با ایجاد چنین شبکه‌هایی، انگیزه سریال‌سازی و ساخت آثار نمایشی و تله‌فیلم در میان تهیه‌کنندگان این آثار در تلویزیون بیشتر می‌شود.

علاوه بر افتتاح شبکه‌هایی که شرح آن رفت، 2 شبکه «ورزش» و «نمایش 2» نیز در فهرست شبکه‌های جدید قرار گرفت و قرار است تا پایان نیمه اول سال ۱۳۹۱ افتتاح و رسما شروع به کار کنند. شبکه «نمایش ۲» (پویانمایی) مخصوص پخش انیمیشن است. این شبکه می‌تواند تا حد زیادی خلأ ناشی از پخش محدود آثار پویانمایی در تلویزیون را پر کند. این شبکه از فرستنده سوم دیجیتال که در سال ۱۳۹۱ راه‌اندازی می‌شود، قابل دریافت است و به غیر از پخش انیمیشن به پخش برنامه‌های عروسکی و... (مخصوص کودکان) می‌پردازد.

به نظر می‌رسد افزودن این شبکه‌ها و تخصصی شدن برنامه‌های آن باعث می‌شود مخاطبان راحت‌تر برنامه‌های مورد علاقه‌شان را انتخاب و آنها را تماشا کنند. گیرنده‌های دیجیتال تلویزیونی این امکان را برای بخش قابل توجهی از مخاطبان داخل کشور فراهم می‌کند. مهم‌ترین بخش گسترش شبکه‌های دیجیتال در کشور به افزایش تعداد مخاطبان برگردد. به این معنی که صاحبان رسانه با در نظر گرفتن سلایق متنوع بینندگان برای آنها برنامه‌های بیشتری تولید کرده و در یک بسته‌بندی منسجم و منظم ارائه می‌دهند. همچنین تخصصی شدن شبکه‌های جدیدالتاسیس، این امکان را به بینندگان می‌دهد که برنامه‌های مورد علاقه خود را در یک شبکه مخصوص به آن پیگیری کرده و ببینند. این تخصصی شدن موضوعی و محتوایی نه‌تنها مخاطبان را از سردرگمی در برابر تولیدات گسترده در شبکه‌های مختلف تلویزیونی درمی‌آورد؛ بلکه تهیه‌کنندگان تلویزیونی را نیز تشویق به تهیه و تولید برنامه‌های بیشتر و بهتر برای عرضه به افکار عمومی می‌کند. به این معنا که وقتی شبکه‌ای برای تولیدات تخصصی تاسیس شود، بسیاری از تهیه‌کنندگان خود را ملزم می‌دانند تولیدات خود را گسترش داده و مخاطب خود را بیش از این منتظر نگذارند، بخصوص مخاطبی که اکنون به مخاطب فعالی تبدیل شده است و خود برنامه‌ای را برای دیدن انتخاب می‌کند. گسترش شبکه‌های جدید، حق انتخاب زیادی به بینندگان می‌دهند و در کشور ما نیز راه‌اندازی شبکه‌های مختلف تخصصی با استقبال بینندگان و در نتیجه افزایش تعداد آنها مواجه شده است.

همچنین با افزایش شبکه‌های تلویزیونی و گسترش تولیدات تخصصی آنها، امکان مقابله بیشتر با تولیدات ماهواره‌ای در جهان معاصر که به آن عنوان جهان بمباران اطلاعاتی داده‌اند نیز بیشتر می‌شود. در لحظه بیش از هزارها کانال ماهواره‌ای برای تمام کشورهای جهان برنامه تولید می‌کنند و این شبکه‌ها پیام‌هایی تولید و پخش می‌کنند که بعضا معارض با فرهنگ کشور دریافت‌کننده است و بسیاری از کشورها توانایی مقابله با این حجم از پیام‌های جهانی را ندارند، اما خوشبختانه گسترش استفاده از تلویزیون دیجیتال و گسترش شبکه‌های تلویزیون ملی و تخصصی شدن آنها می‌‌تواند عامل مهمی در جهت مقابله با این شبکه‌ها نیز باشد.

همان‌طور که تلویزیون سرآغاز تحولی جدید در دنیای ارتباطات بود، راه‌اندازی و گسترش تلویزیون دیجیتال نیز سرآغاز تحولی دیگر در حوزه رسانه و ارتباطات است.