آب، دغدغه جهان درهزاره سوم

 علت اصلی انتخاب چنین شعاری به اهمیت توجه به بهره‌وری غذایی برمی‌گردد؛ چراکه به اعتقاد دست‌اندرکاران برگزاری این روز، درحالی که در 15 سال گذشته، سرانه تولید غذا بیشتر شده، اما تعداد افراد دارای سوء تغذیه نیز رو به افزایش گذاشته است.در واقع مقدار زیادی از غذای تولیدی در انبارها از بین می‌رود و حجم زیادی از آب شیرین زیر زمینی صرف تولید موادی می‌شود که در انبارها می‌پوسند و به این ترتیب جمعیت جهان از دوجهت کمبود آب و کمبود مواد غذایی در مضیقه قرار می‌گیرد.

روز جهانی آب یکی از برنامه‌هایی است که سازمان ملل از سال 1380 به تصویب رسانده تا علاوه بر کشورهای عضو این سازمان، بسیاری از سازمان‌های غیردولتی و NGO‌ها در این روز مسائل مرتبط با آب را به جوامع یادآوری کنند. اما اهمیت روبه گسترش مساله آب باعث شده تا سازمان ملل، دهه 2005 تا 2015 را هم با عنوان «آب برای زندگی» معرفی کند. در حالی که تا پایان این دهه که با هدف جهانی «تمرکز بیشتر روی موضوعات مربوط به آب» آغاز شد، تنها 3 سال باقی مانده، هنوز هم آب دغدغه اصلی جهان است.

صحبت کردن از آب، سخن گفتن از زندگی است. بویژه وقتی پای صحبت‌های یکی از مدیران عرصه آب جهان می‌نشینیم، بیش از همیشه زندگی تک‌تک افراد روی کره زمین را وابسته به این ماده حیاتی می‌بینیم.

دکتر رضا اردکانیان که تجربه درخشان سال‌ها خدمت در حوزه مدیریت کشور را دارد، نخستین ایرانی است که به عنوان مقامی غیرسیاسی و بر مبنای انتخاب سازمان ملل، حکم مدیریت خود را از معاون دبیرکل سازمان ملل متحد گرفت و راهی شهر بن شد تا برنامه دهه بین‌المللی آب سازمان ملل متحد را اداره کند.

در اولین روزهایی که اردکانیان بر کرسی مدیریت جهان آب تکیه‌ کرد، با او به گفت‌وگو نشستیم و از همه چیز و همه جا گفتیم. در این گفت‌وگو اردکانیان درباره ضرورت‌هایی که موجب شد تا یک دهه به عنوان دهه بین‌المللی آب نامگذاری شود، گفت: در آغاز قرن 21 جمع‌بندی کلی درباره مسائل پیش روی بشر در هزاره سوم انجام شد و با عنوان بیانیه اهداف توسعه هزاره سوم به تصویب تمام کشورهای عضو سازمان ملل متحد رسید. در این میان، با توجه به نقش مهمی که مسائل آب و محیط زیست در این مجموعه دارد، طبیعتا توجه تمام نهادهای بین‌المللی به موضوع جلب شد، بویژه این‌که اهداف کمی هم برای توسعه‌ بخش آب در آغاز هزاره تدوین شد. به عنوان نمونه، گفته شد ما در شرایطی وارد قرن بیست‌ویکم می‌شویم که یک میلیارد و 200 میلیون نفر از جمعیت جهان به آب آشامیدنی کافی و سالم دسترسی ندارند و باید در 10 سال طوری برنامه‌ریزی شود که این تعداد به نصف تقلیل یابد. جمعیت غیر برخوردار از امکانات بهداشتی همچون جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب حدود 2 میلیارد و 400 میلیون نفر است که باید به نصف برسد. این اهداف کمی در کنار مسائل کلی باعث شد تمام نهادها و آژانس‌های سازمان ملل به این موضوع توجه ویژه‌ای داشته باشند.

به طور کلی سازمان ملل، یک مقر رسمی در نیویورک دارد که مجمع عمومی نشست‌های شورای امنیت در آن برگزار می‌شود و دبیرکل در آنجا مستقر است، ولی برنامه‌ها و کارهای اجرایی‌اش در قالب آژانس‌های ملل متحد است همچون برنامه جهانی خواربار که فائو در رم آن را دنبال می‌کند، برنامه جهانی محیط‌زیست که دفتر uniu در کنیا مسوولیت آن را بر عهده دارد و در مجموع 25 نهاد بین‌المللی در سراسر جهان که همه به عنوان آژانس‌های ملل متحد شناخته می‌شوند.

اما اهمیت موضوع آب باعث شد همگی آنها در کنار تعدادی از سازمان‌های غیردولتی خارج از UN در مجموعه‌ای به نام UN water برنامه‌ریزی‌های منسجمی را در جهت تحقق اهداف هزاره سوم در موضوع آب و محیط زیست انجام دهند. از جمله تصمیم‌های آنها احداث دفتری برای اختصاص موضوع توسعه سازمانی و فردی در یکی از این آژانس‌ها بود.

در بخش دیگری از این گفت‌وگو، اردکانیان به طور کلی تمرکز برنامه دهه جهانی آب را تمرکز بر ظرفیت‌های مختلف مرتبط با این حوزه دانست. به این معنی که ما اگر همه عوامل را دراختیار داشته باشیم، عمدتا کار باید از سوی خود نیروی انسانی و ساختارهای کشورهای در حال توسعه به ثمر برسد.

مدیر دهه آب افزود: در کنفرانس بین‌المللی آب شیرین که در دسامبر 2001 میلادی برگزار شد تمام افراد دست‌اندرکار در عرصه آب دنیا حضور داشتند. از خلال صحبت‌ها 83 موضوع اصلی که جامعه جهانی در شروع هزاره با آنها دست به گریبان است، انتخاب شد. البته با توجه به تعدد موضوعات قرار شد در کمیته‌ای آنها را خلاصه کنیم که در نهایت به 3 موضوع رسیدیم که ادعا می‌شود در برگیرنده همه مسائل قبلی است. یکی از آنها حکمرانی در موضوع آب بود. به این معنا که اگر می‌خواهیم مسائل آب حل شود و جوابگوی جمعیت 11 ـ 10 میلیارد نفری کره زمین در سال 2050 میلادی با مقدار آب موجود باشیم، یک تحول در موضوع حکمرانی آب باید انجام شود.

این به معنی آن است که آب حکومت خودش را دارد و لزوما نمی‌تواند از قلمروهای موجود تبعیت کند. ما قادر هستیم کشورها و شهرها را با خطوطی از هم جدا کنیم اما آب براساس طبیعت قلمرو خودش را مشخص می‌کند و قاعدتا نحوه حکمرانی در این موضوع هم باید به گونه‌ای متفاوت باشد. بنابراین باید مولفه‌های این حکمرانی را تولید کرد و دستور کار این حکومت را نوشت و به سمتی حرکت کرد که حوضه‌های آبریز مدیر داشته باشند و این مدیران هم در تعامل با تمام بخش‌ها باشند.

چالش دوم ما موضوع منابع مالی است؛ چرا که در حال حاضر بودجه‌ای که برای مهار آب و سدسازی در دنیا هزینه می‌شود، حدود 18 میلیارد دلار در سال است. اما اگر بخواهیم در جهت اهداف این دهه پیش برویم، باید 70 میلیارد دلار در سال به این بخش اختصاص داده شود و از آنجا که بودجه‌های فعلی جوابگوی این نیاز نیستند، مطمئنا باید تحولی اساسی در این بخش صورت گیرد. اما چالش سوم موضوع توسعه ظرفیت‌هاست. ظرفیت‌های انسانی و سازمانی؛ چرا که اگر منابع مالی وجود داشته باشند و نسخه‌های نوشته شده درباره نحوه مدیریت هم اجرا شوند، اما نیروی انسانی قابل و سازماندهی مناسب که بتواند این طرح‌ها را اجرا کند یا طرح‌های ساخته شده را مدیریت کند در اختیار نداشته باشیم؛ طبیعتا باز چالش برقرار خواهد بود.

بیشترین تایید در برنامه دهه آب به کشورهای در حال توسعه معطوف شده است.به اعتقاد اردکانیان علت عمده تاکید نقشه وضعیت آب در دنیاست. به طور کلی ما شاخصی به اسم منابع آب تجدیدپذیر داریم. آب در واقع یک منبع تجدیدپذیر است و به عنوان مثال ظرفیت هر سال آبی در چرخه هیدرولوژیک 130 میلیارد مترمکعب منابع آبی تجدیدپذیری کشوری مثل ایران است. این عدد را به جمعیت کشور تقسیم می‌کنند و عدد حاصل را سرانه آب تجدیدپذیر می‌نامند. به نقشه جغرافیا که نگاه کنیم، از این حیث پایین‌‌ترین سرانه‌ها در کشورهای در حال توسعه است.

سرانه منابع آب تجدیدپذیر در دنیا بالغ بر 7500 مترمکعب است، یعنی کل منابع تقسیم بر جمعیت کره زمین حدود 8000 مترمکعب می‌شود.

در قاره آسیا این عدد در حدود 3000 مترمکعب است که از این منظر قاره‌‌ ما یکی از خشک‌ترین قاره‌های دنیاست. در قاره آسیا کشور ایران نصف متوسط قاره یعنی حدود 2000 مترمکعب است؛ البته این به معنای بحرانی بودن شرایط ما نیست؛ چرا که کشورهایی در اطراف ما هستند که این نسبت در آنها 200، 100، 10 وحتی حدود صفر است. در این میان، آنچه این شرایط را حادتر می‌کند، بحث افزایش جمعیت است. یعنی اگر شاخص را حاصل تقسیم یک عدد ثابت به نام منابع آب بر یک عدد متغیری به نام جمعیت بگیریم، چون جمعیت در حال بزرگ شدن است،‌ حاصل تقسیم در حال کوچک‌تر شدن است و این در کشورهای در حال توسعه به علت رشد مثبت جمعیت وجود دارد. این در حالی است که منابع آب ثابت است. ضمن این که در حال حاضر بحث‌هایی همچون تغییرات اقلیم هم می‌‌تواند‌ آنها را در معرض محدودیت بیشتر هم قرار دهد.

البته کشورهای در حال توسعه تنها از کمبود ‌آب در محدودیت نیستند؛ بلکه دسترسی به منابع‌آب سالم و بهداشتی هم یکی از مشکلات و دغدغه‌های آنهاست. در حال حاضر موضع دسترسی به آب سالم در تمام جهان مطرح است. در قاره اروپا حدود 80 تا 90 میلیون نفر جمعیت فاقد دسترسی به آب کافی سالم هستند.

بنابراین مشکل تنها به منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا مربوط نیست. آمریکای لاتین و آسیای جنوب شرقی هم جزو مناطق حاد هستند، ولی اگر به موضوع آلودگی‌‌ها نگاه کنیم، مطمئنا این داستان تشدید می‌شود؛ چرا که آسیا یکی از حادترین نقاط است و آلوده‌ترین رودخانه‌های دنیا در این منطقه جاری است، ضمن این که فقر یکی دیگر از عوامل تعیین‌کننده است.

به عنوان مثال، در آفریقا با وجود منابع سرشار آب، نبود امکانات مالی، مانع از اجرای طرح‌ها می‌شود. به طوری که 93 درصد پتانسیل‌‌های برق‌آبی در آفریقا بلا‌استفاده است. این در حالی است که درصورت تامین منابع مالی نه تنها انرژی‌های پاک در کشورهای محروم تولید می‌شود، بلکه کمک بزرگی به کاهش آلودگی‌های زیست‌محیطی می‌کند.

در حالی‏که در چند دهه‏ اخیر پژوهشگران و دست‏‌اندرکاران مسائل زیست‏ محیطی بیش از پیش در باره‏ خطر کمبود آب شیرین در سراسر جهان هشدار می‏دهند و همه ساله به مناسبت روز جهانی آب، سازمان ملل متحد از بحران آب سخن به ‏میان می‌آورد، کماکان تغییرات اساسی پیرامون حل بحران آب در جهان، به چشم‏ نمی‏خورد.

در کنار عواملی همچون فرآیند گرمایش کره زمین که پدیده بحران آب آشامیدنی را تشدید می‏کند، روند افزایش میزان جمعیت کره‏ زمین می‏تواند در سال‌های آینده مهم‌ترین عامل کاهش منابع آب شیرین شود. در واقع با توجه به پیش‏بینی‏‌های سازمان ملل متحد و با در نظر گرفتن سیر صعودی ازدیاد جمعیت در کره‏ زمین، در سال ۲۰۵۰، نیاز مواد اولیه و مواد غذایی جهانی، نسبت به وضعیت کنونی، دوبرابر خواهد شد. البته کمبود آب از جمله مشکلاتی است که تبعات آن از همین حالا نمایان شده است؛ چراکه براساس پیش‌بینی‌ها در حال حاضر، از هر 7 نفر، یک نفر به آب آشامیدنی دسترسی ندارد. یعنی یک ‏میلیارد نفر در سراسر جهان از آب آشامیدنی محروم هستند که البته این رقم می‏تواند بسرعت افزایش یابد.

مشکل دیگر، استفاده بی‌‏رویه از منابع آب شیرین زیرزمینی است که از دو جهت به کل اکوسیستم کره‏ زمین لطمه وارد می‏کند: از یک سو سبب می‏شود که منابع آبی زیرزمینی به ‏طور مرتب و کامل تجدید نشود و این خود عامل اصلی نابود شدن بسیاری از ذخایر اصلی آب شیرین جهان است و از سوی دیگر، ساختار زیست‌محیطی کل مناطق را دگرگون کرده، سبب از بین رفتن بسیاری از جانواران و گیاهان می‌شود که در اطراف منابع آب شیرین زندگی می‏کنند.

دیگر معضل مهم پیش‌روی دست‏‌اندرکاران فعال در زمینه آب شیرین در جهان، توسعه شهرنشینی است. در حالی که در سال ۱۹۵۰، بیش از ۷۰درصد مردم جهان خارج از شهرها زندگی می‏کردند، در سال ۲۰۵۰ ـ یعنی پس از یک قرن ـ این میزان کاملاً عوض خواهد شد و بیش از ۷۰درصد جمعیت کره ‏ زمین در شهرها سکنی خواهند گزید.

خصوصاً بنا به پیش‏بینی‏‌های این پژوهشگران، با وجود احتمال گسترش شهرهای بزرگ، تأمین آب آشامیدنی و مصرفی آنها روز به ‏روز دشوارتر خواهد شد؛ به ‏طوری‏که بدون‌شک، بخش عمده‏ای از آب شیرین مورد نیاز شهرها از طریق نمک‌زدایی آب دریاها صورت خواهد گرفت که البته این خود بهای آب آشامیدنی را در آینده بسیار بالا خواهد برد. از سوی دیگر، شیرین کردن آب دریاها خود معضلات فراوان زیست‌محیطی دارد که نمی‌توان نسبت به آنها بی‌توجه بود.

از طرف دیگر اکنون گندم، برنج و ذرت بیش از ۶۰ درصد مواد غذایی جهانیان را تشکیل می‏دهند که در هر 3 مورد برای کشت آنها آب بسیاری لازم است و مصرف می‏شود. به همین دلیل هم کارشناسان معتقدند اگر جهانیان تغییر رویه ندهند و در جهت کاهش استفاده از منابع آب زیرزمینی و روی آوردن به فناوری‏های جدید کشاورزی حرکت نکنند، بدون شک در آینده‌‏ای نزدیک دچار بحران خواهیم شد.

به نظر می‌رسد تنها با حفظ و صیانت از منابع آب موجود و جلوگیری از آلودگی آن و نیز مدیریت صحیح مصرف آب می‌توانیم بحران آب در دهه‌های آینده را کمی آسان‌تر پشت سر بگذاریم.

بهاره صفوی/ گروه دانش