بلقیس؛ بهشت باستان‌شناسان

اما حالا شهر اسفراین در خراسان شمالی بزرگ‌ترین مجموعه معماری خشتی و گلی کشور را در خود جای داده است. ارگ یا قلعه بلقیس یکی از برجسته ترین آثار زمان صفویان در اسفراین خراسان شمالی است که تا امروز شاید کمتر نامی از آن شنیده باشید. ارگ بلقیس با 29 برج و خندق در اطراف خود به نارین قلعه شهرت یافته است.برای این‌که از این شهرخشتی زیبا بیشتر بدانیم، کوله‌بار خود را ببندید و در این سفر با ما همراه باشید.

ارگ بلقیس براساس معماری ساسانی بنا شده و دارای کهن دژ، رنجس و شارستان است. گرداگرد شمال ارگ که محدود به شارستان می‌شود حصار گلی بزرگی وجود دارد که به دلیل عوامل انسانی تخریب شده است. همچنین در دروازه شرقی این ارگ گورستانی وجود دارد که خود گویای سنت‌های تدفین در آن زمان است، گورهای تابوتی، سردابه‌ای و گورهای آجرچین که دوره‌های مختلف از زمان اسلام تا دوره صفوی و حتی مسیحیان نسطوری در آن دوران را نشان می‌دهد. بقایای مقبره شیخ آذری و ویرانه‌های معروف به منارتپه نیز از باقیمانده‌های این مجموعه خشتی است.

در دل بقایای نارین قلعه چه می‌گذرد؟ این قلعه تاریخی آثار بسیاری را از دوران گذشته در خود پنهان کرده است. انواع ظروف سفالی آبی و سفید که مربوط به دوران صفوی بوده و سفال نیشابور که تا امروز هم طرفداران خود را دارد. اما سکه‌های مسی که نام نوح سامانی روی آن حک شده و مهره‌های بازی و مجسمه‌های سفالی همه نشان‌دهنده جریان زندگی و تاریخی در این ارگ است که در حال حاضر تمام این آثار در موزه آیینه خانه بجنورد نگهداری می‌شود.

این شهر پس از ارگ بم دومین شهر گلی به حساب می‌آید که رازهایی با خود نهان دارد. همچنین علاوه بر آثار تاریخی به جای مانده، اسلوب معماری آن دوران گویای تمدنی از ایران و فرهنگ شهرسازی ما بوده است. بخش‌ها و تاسیسات داخلی شهر که شامل بخش صنعتی و بخش‌های ذخیره‌سازی غلات است، جزو تاسیسات شهر تلقی می‌شده. همچنین برخی مورخان معتقدند سازه منارتپه که ویرانه‌هایی از مسجد شهر قلمداد می‌شده در قرون میانی اسلامی فضایی صنعتی بوده است.

دیواره‌های قلعه دوره صفویه، تاریخی دیگر را نمایان می‌کنند و آب انباری را که احتمال می‌رود مربوط به دوره ایلخانان مغول و عهد فرمانروایی سلطان ابوسعید است را به تصویر می‌کشند. سردری که حدود 50 سانتی‌متر از آن باقی مانده است و کاوشگران را به 6 پله و پاشیری می‌رساند که نشان از آب انباری مفروش با سنگ لاشه، قلوه سنگ و ساروج دارد و مربوط به آب‌انبار ساخته شده در دوران مغولان است، همچنین ورودی این اثر برخلاف مسیر آبرو به سمت داخلی حصار است.

تمام این زیبایی‌ها و تاریخ و تمدنی که در هیچ جای دنیا یافت نمی‌شود را چگونه پاس بداریم؟ تمدنی از دوران صفوی و نخست اسلامی، تمدنی که با ثبت آن می‌توان به تمام دنیا تاریخ ایران را بیش از پیش نشان داد. اما متاسفانه این بنای عظیم هنوز به ثبت جهانی نرسیده است و عمده مشکل آن وجود برق فشار قوی در محدوده این شهر است.

فرگل غفاری