سوژه‌های ناشناس

برخی مستندسازان در این‌گونه مواقع به تصویربرداری به صورت دوربین مخفی اقدام می‌کنند و توجهی به رضایت خود شخص و تبعاتی که نمایش چهره او در فیلم برایش ایجاد می‌کند، ندارند. این روش اگرچه جذابیتی دوچندان نسبت به روش قبلی دارد، اما عملی کاملاً غیراخلاقی و مخالف با تعهدات فیلمسازی مستند به شمار می‌رود و از این رو نه فقط شایان تبلیغ و ترویج نیست، بلکه باید همواره مورد نقد و حتی منع قرار بگیرد.

اما ارزش بهره‌گیری از سوژه‌های ناشناس فقط به خاطر جذابیتش نزد مخاطب نیست. وقتی مستندساز علاوه بر مصاحبه با مسوولان کشور و ارگان‌های قانونی و قضایی سراغ مجرمان و قانون‌شکنان هم می‌رود و از زاویه دید آنها موضوع اثر خود را مورد بررسی قرار ‌داده و در نتیجه این اجازه را به مخاطب می‌دهد که از نزدیک، رفتارهای غیرقانونی و هنجارشکنانه را مشاهده کند در واقع دارد از دام یکسونگری و پیام‌دهی شعارگونه و فرمایشی فاصله می‌گیرد و موضوع استنادی مد نظرش را به شکلی واقعگرایانه‌تر و ملموس‌تر به مخاطب ارائه می‌‌کند.

به عنوان نمونه در مستند خارجی «شکار پرندگان» که بتازگی از شبکه 4 سیما پخش شد، عوامل سازنده علاوه بر مصاحبه با فعالان محیط‌زیست و به تصویر کشیدن فعالیت ارگان‌هایی دولتی مثل پلیس برای مقابله با شکار غیرقانونی پرندگان، سراغ مجرمان ناشناخته‌ای که تحت تعقیب پلیس هستند نیز رفته‌اند بدون این‌که آنها را به پلیس معرفی کنند یا حتی چهره‌‌شان را در فیلم نشان بدهند. در فیلم، ما یکی از شکارچیان محلی را مشاهده می‌کنیم که در حال تشریح چگونگی شکار غیرقانونی خودش است، ولی با کلاهی که تا روی صورت کشیده شده و مانع آشکار شدن چهره اوست.

درست است که سازندگان با این شخص توافق کرده بودند چهره‌اش را مخفی نگاه دارند، اما بسادگی می‌توانستند با زیرکی هرچه تمام‌تر از طریق دوربین مخفی چهره او را عیان کنند و از این طریق، هم به نسل رو به انقراض پرندگان کمک کنند، هم به پلیس و فعالان محیط‌زیست که دربه‌در به دنبال یافتن مقصران این کشتار بیرحمانه هستند، اما خوشبختانه این اتفاق رخ نمی‌دهد و فیلم به جای دور زدن اخلاقیات فیلمسازی به نفع خواست عمومی، طرف مجرمی را می‌گیرد که به عوامل سازنده اعتماد کرده و حاضر شده با آنها همکاری کند. البته این جانبداری فقط در حد پنهان نگه‌داشتن چهره است نه این‌که عمل مجرمانه شخص هم مورد حمایت قرار گرفته باشد.

این نمونه‌ای از همان موضوعی است که با عنوان اخلاق مستندسازی، دیرزمانی است توجه مستندسازان و نظریه‌پردازان فیلمسازی مستند را به خود جلب کرده است.