در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
زمینی که بیمارمان میکند!
پیکره زمین نیز هم چون بدن ما انسانها از عناصر گوناگونی تشکیل شده است که برخی از آنها برای زندگی انسانها لازم و ضروری و برخی دیگر برهم زننده تعادل بدن هستند. در واقع برخی از عناصر موجود در سنگها و کانیهای موجود در خاک علاوه بر این که در تداوم حیات بشر نقش مهمی ایفا میکنند گاهی نیز تعادل بدن را بر هم ریخته و موجب بروز مشکلات و بیماری میشوند.
بنابراین در بروز برخی بیماریها بخصوص بیماریهایی که در منطقهای خاص به صورت اپیدمی درآمده است میتوان به تاثیر زمین و خاک به عنوان عوامل محیطی و طبیعی شک کرد. نقش پررنگ زمین در بروز بیماریهای مختلف از جمله انواع سرطانها باعث شده تا یکی از روزهای هفته سرطان که از 8 تا 15 بهمن است (11 بهمن) به عنوان روز زمینشناسى پزشکى و سرطان نامگذارى شود. به همین مناسبت همایشی در سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی با مشارکت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی برگزار شد. در حاشیه این همایش با مهندس فرح رحمانى، مدیر زمینشناسى پزشکى سازمان زمینشناسی صحبت کردیم تا درباره بیماریهای که از زمین نشات میگیرند بیشتر بدانیم.
به طور کلی زمینشناسی پزشکی چیست و بر چه موارد و مطالعاتی تاکید دارد؟
این علم در واقع نگاهی جدید به علوم بینرشتهای است که طی دهه اخیر در دنیا مطرح شده و چند علم را درهم میآمیزد. در زمینشناسی پزشکی زمینشناسی و پزشکی در تعامل هستند و در نتیجه این تعامل فاکتورها و عوامل زمینشناسی در همه جای کره زمین بخصوص در مناطقی که از نظر زمینشناسی با پتانسیلهای ویژهای همراه است مورد بررسی قرار میگیرد و ساکنان این مناطق را از دید تاثیر محیط بر حیات موجودات زنده مورد ارزیابی قرار میدهد. در نهایت این تعامل نشان میدهد که در کجای کشور عوامل زمینشناسی و ژئوشیمی به صورت طبیعی وجود دارد که میتواند باعث بیماریهای مختلف شود.
توجه به این نقش زمین از چه زمانی مطرح شده است؟ و به طور کلی این موضوع در کشورهای مختلف جهان چقدر جدی قلمداد میشود؟
شروع این علم و نگاه به این علم به قرنها قبل برمیگردد. حتی در زمان بقراط این علم وجود داشته و تاثیر عوامل طبیعی در نژادهایی که در مناطق مختلف زندگی میکردند مورد توجه قرار گرفته است. این تفاوتها به صورت تنوع در رنگ پوست، تفاوتهای قدی، تفاوتهای تفکری و وضعیتهای فیزیولوژیکی بیان میشدند. اما از سال 2010 به دلیل این که تجهیزات آزمایشگاهی رشد و تعالی بسیاری پیدا کردند و از دقت کافی برخوردار شدند این امکان برای گروه زمینشناسان به وجود آمد که خطر این آلایندههای طبیعی را مورد بررسی قرار دهند. در نهایت این امکان به وجود آمد که در یک رابطه مستقیم تاثیر این آلایندهها را در بدن موجودات زنده مورد ارزیابی قرار دهند. از سال 2000 به بعد نیز توجه به زمینشناسی پزشکی به صورت جدی مطرح شد تا با تعامل بین دانشمندان علوم زمین و علوم پزشکی بتوان در سیاستگذاریهای علوم پزشکی نقش زمین را هم مشخص نمود. در این راستا کشور سوئد پیشگام بود و با تشکیل انجمن بینالمللی زمینشناسی (IMGA) در سال 2006 برنامهریزیهایی را برای کشورهای مختلف تعریف کرد و کشور ما به عنوان ششمین نماینده این سازمان سال 2008 به عضویت این انجمن درآمد و به عنوان نماینده در بخش تحقیقات خاورمیانه پذیرفته شد.
در کشور ما چطور؟ روش آکادمیک استفاده از این علم از چه زمانی آغاز شده است؟
در حال حاضر کشور ما (سازمان زمینشناسی ایران) ششمین کشور نماینده تحقیقات خاورمیانه از سوی انجمن بینالمللی زمینشناسی پزشکی است. ما از سال 1383 تحقیقات امکانسنجی پروژههای زمینشناسی پزشکی را آغاز کردیم. این امکانسنجی با انجام پروژه زمینشناسی پزشکی بر یکصد هزارم تهران انجام شد. بعد از انجام این کار تعاملاتی با مرکز تحقیقات سرطان تهران داشتیم و نتیجه این کار 6 جلد گزارش را به ارمغان آورد. در نهایت این امکانپذیری و امکانسنجی بسیار موثر و مثبت اعلام شد و سال 1384 به صورت رسمی فعالیتهای ما در زمینشناسی پزشکی کشور در سازمان زمینشناسی آغاز شد.
همانطور که شما هم اشاره کردید زمینشناسی پزشکی به عنوان پاسخی نوین به شرح علل شیوع بیماریهایی است که مواد و فرآیندهای زمین شناختی بر آن موثرند. اما چه بیماریهایی از زمین منشا میگیرند و آیا دلیل اصلی برخی بیماریها را میتوان تنها از زمین دانست؟
نقش زمین در بحث شیوع بیماریهای مزمن و کرونیک جدی و قابل تامل است. در گروه بیماریهای غیرواگیر عوامل مختلفی برای به وجود آوردن بیماریها شناخته شده است که میتوانند عوامل ژنتیکی، محیطی، تغذیهای و حتی دارویی باشند. در رابطه با عوامل محیطی، شناخت عوامل و ریسکهای زمینشناسی علم زمینشناسی پزشکی را ایجاد میکنند و در واقع زیربنای ساختار زمینشناسی پزشکی است. اما در مورد عوامل موثر زمین بر بروز انواع بیماریها باید گفت این موضوع در همه جای کشور ما متفاوت است. در جاهایی که امکان وجود معادن و پتانسیلهای معدنی وجود دارد، ناهنجاریهای ژئوشیمیایی متفاوتی داریم. این ناهنجاریها میتواند به صورت فزونی یا کاهش عناصر و ترکیبات شیمیایی باشند. اگر این ترکیبات شیمیایی برای سلامت مضر باشند، جای دارد که انتظار بسیاری از بیماریهای کرونیک در انسان و حیوانات را داشته باشیم و در جایی که عناصر مفید باشند به دنبال عوامل فیزیولوژیکی خاص میگردیم که سلامت را تضمین مینماید. مثلا در مناطقی که به صورت طبیعی دارای پتانسیلهای معدنی آهن، ید، فلوئور و... هستیم انتظار داریم که براساس قوانین چرخه زمین زیست شیمی بیماریهایی مانند کمخونی، گواتر، فلورسیس شیوع کمتری داشته باشد و این موضوع در آمار و اطلاعات پزشکی نیز قابل استناد باشد.
اما در بعضی مناطق به صورت طبیعی و براساس ساختار زمینشناسی دارای عناصر سمی هستیم مانند ارسنیک، جیوه، کادمیوم، سرب، روی، که هر کدام از این عناصر برای سلامت انسان مضر هستند. اگر میزان این عناصر بیش از حد مجاز باشد انتظار میرود در آن منطقه بیماریهایی را مشاهده کنیم. تمامی عناصر و ترکیبات شیمایی که بدن انسان را میسازند اگر بیش از حد مجاز یا کمتر از آن وارد بدن شوند میتوانند باعث بیماری شوند.
اما این عناصر و مواد مختلف چگونه وارد چرخه حیات میشوند؟
این عناصر از طریق بلع یعنی به صورت املاح موجود در آب و از طریق خوراک و چرخه زیستی موجود در گیاهان و حیوانات، یا حتی از طریق تنفس وارد سیستم بدن میشوند. از طرف دیگر به دلیل در معرض قرار گرفتن ساکنان مناطق مختلف انتظار داریم که بسیاری از ناهنجاریها حتی در سیستم ژنتیکی نیز تاثیر گذاشته باشد. بنابراین افزایش و کاهش عناصر در توالی زمانی درازمدت میتواند تاثیر بسزایی در ایجاد ناهنجاریهای مختلف و بیماریزایی نقش داشته باشد. به همین صورت در بسیاری از مناطق، اپیدمی و همهگیریهایی را در برخی بیماریها مشاهده مینماییم. برای مثال در شمال کشور کمربند سرطان آسیای میانه را داریم که استانهای شمالی ما، مانند اردبیل، گیلان، مازندران و گلستان را دربرمیگیرد. وجود این کمربند سرطانخیزی نشاندهنده عوامل و ریسک فاکتورهای مشترکی است که میتواند در این مناطق باعث شیوع بیماریهای مختلف و سرطان مری گردد. شناسایی این عوامل از 2 دیدگاه مطرح میشود. در درجه اول شناسایی عوامل محیطی موثر مانند شیوع زندگی، تغذیه، عوامل و آلایندههای محیطی و طبیعی، عوامل و آلایندههای صنعتی و بشرساز و عوامل ژنتیکی که شناسایی عوامل محیطی طبیعی رسالت اصلی تحقیقات زمینشناسی پزشکی است.
با توجه به گسترش و تنوع فراوان ذخایر و پتانسیلهای معدنی در سطح کشور، توسعه جمعیتی و گسترش بیماریهایی با علل نامعلوم، بررسیهای زمینشناسی پزشکی در کشور امری ضروری است. اما این بررسیها با کمک چه ابزارها و تحت چه فرآیندی صورت میگیرند؟ ضمن آن که پس از تعیین مناطق مختلف شیوع برخی از بیماریها اطلاعات خود را چگونه در اختیار مراکز مختلف تحقیقاتی همچون وزارت بهداشت قرار میدهید و در ضمن در نقطه مقابل شما چگونه از اطلاعات این مراکز استفاده میکنید؟ از طرف دیگر با توجه به این که علم زمینشناسی پزشکی، دانشی میانرشتهای است که با علوم مختلف چون بیولوژی، بیوشیمی، پزشکی، دامپزشکی، گیاهپزشکی، آمار، کشاورزی، کانیشناسی، اپیدمیولوژی و بهداشت پزشکی ارتباط دارد، شما چگونه میتوانید برای دریافت بهترین نتایج با سازمانها و بخشهای مختلف در تعامل باشید؟
در تحقیقات زمینشناسی پزشکی در سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور ابتدا اطلاعات زمینشناسی و ژئوشیمی را در کشور با هم تطبیق داده و نقاط ناهنجار و آنومالیهای ژئوشیمیایی را به دست میآوریم برای این منظور عملیات صحرایی بسیار گستردهای را در مناطق خاص بر محیطهای مختلف زمینشناسی که شامل آب، خاک، رسوبات آبراههای، گیاهان که شامل گیاهان بومی، و یا پرورشی است را انجام داده و نمونههای مختلفی را برای تجزیه به آزمایشگاههای بسیار دقیق ارسال مینماییم و با دقت بسیار زیاد آنها را مورد تجزیه و تحلیل قرار میدهیم و به صورت اطلس نقشههای ناهنجاری ترسیم مینماییم. این اطلس نقشهها کمک شایان توجهی به شناسایی مناطق آلوده و پرخطر مینماید سپس با اطلاعات و آمارهای پزشکی و یا دامپزشکی منطبق نموده و به کشف علت بیماریها میپردازیم در این راستا شناسایی مناطق طبیعی رادیواکتیو و برخی میکروارگانیسمها نیز مورد توجه قرار میگیرند. البته برای آن که بتوانیم تحقیقات را درست انجام دهیم تعاملاتی با کارگروههای زمینشناسی پزشکی که شامل اساتید و متخصصان پزشک، دامپزشک، میروبیولوژیست ؛ زمین شناسی، ژئوشیمیست، اپیدمیولوژیست و.... که از سوی ارگانهای مسوول در کشور تشکیل شده است و ماهانه در سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور جلسات منظمی دارند خواهیم داشت. از طرف سازمان دامپزشکی و جهاد کشاورزی هم در بعد حوزه آب و خاک و همچنین از طرف سازمان انرژی هم نمایندگانی در این کارگروه حضور دارند. در کنار تعاملاتی که انجام میشود برای مناطقی از کشور که در معرض بروز بالای بعضی بیماریها هستند پروژههایی را به اجرا میگذاریم. از بعد زمینشناسی انواع آلایندهها با دقت بسیار بالا اندازهگیری میشوند و در نهایت بستههای تحقیقاتی با همکاری وزارت بهداشت درمان آموزش پزشکی و یا سازمان دامپزشکی کشور مورد بررسی قرار میگیرند و نتایج تحقیقات کاربردی خواهد شد و برای پیشگیری از بیمارها یا کنترل آن مورد استفاده قرار خواهد گرفت و نهایتا مناطق از نظر شناسایی تنوع بیماریهای انسانی و دامی، عوامل موثر در زمینهسازی بیماریها و آسیبشناسی در جوامع حیاتی مورد بررسی قرار میگیرند و یک پروژه زمینشناسی پزشکی به انجام و نتیجه میرسد.
طرح زمینشناسی پزشکی، طرحی ملی است و تا به حال 2 طرح ملی در کشور انجام شده که مصوب هیات محترم وزیران است که طرح اول در استان گلستان انجام شده و نتایج آن قابل ارائه است. طرح ملی بعدی در استان مازندران در حال انجام است و 2 طرح بینالمللی نیز در کشور تاجیکستان و ارمنستان به انجام رسیده است.
دستاوردهای اصلی مرکز شما این دو طرح بوده است؟
مرکز ما تا به امروز 40 طرح را انجام داده است. در حال حاضر از بعد زمینشناسی پزشکی کمربندهای بیماری را در سطح کشور به دست آوردیم. در واقع اطلاعات ژئوشیمی کشور را بررسی کردیم و ناهنجاریهای استانی را در 12 استان شناسایی نمودهایم. این ناهنجاریها میتوانند نمایانگر مناطق پرخطر باشند. در کنار 2 طرح ملی، 2 طرح بینالمللی در کشور ترکمنستان و تاجیکستان داشتیم. همچنین طرح اطلس ملی را که در رابطه با شیوع سرطانهای کشور و توزیع پتانسیلهای معدنی است را با همکاری وزارت بهداشت درمان آموزش پزشکی و معاونت سلامت ترسیم نمودهایم. این اولین اطلس ملی زمینشناسی پزشکی در جهان بوده و آن را به انجمن بینالمللی زمینشناسی پزشکی ارائه کردیم. در طرح ملی اطلس نقشههای زمین دامپزشکی نیز بین بیماریهای دامی و مشترک انسان و دام این اطلس نقشهها را تهیه نمودهایم که با همکاری سازمان دامپزشکی کشور بوده است. چند طرح استانی هم در درست اقدام داریم. در همین راستا با دانشگاههای شیراز، تربیتمعلم، علوم، تحقیقات و دانشگاه آزاد اسلامی به صورت پروژهای و در قالب پایان نامههای کارشناسی ارشد و دکتری هم تحقیقاتی به صورت پروژهای انجام دادیم.
حاصل کار شما در نهایت به ارائه راههای درمانی به مردم منطقه کمکی کرده است؟
بستههای کاری را به اداره صنایع و معادن استان گلستان و کردستان ارائه کردیم و بستههای دیگر هم آماده ارائه است که در این خصوص میتوانیم با تعاملی که به وجود میآید آنها را ارائه کنیم. همانطور که قبلا هم عرض کردم این تحقیقات با همکاری وزارت بهداشت و مرکز تحقیقات پزشکی قابل ادامه بوده و نهایتا با مشارکت ارگانهای مسوول اتمام پروژههای زمینشناسی پزشکی و نتایج آن ارائه خواهد شد و مورد استفاده قرار میگیرد.
آیا در جریان هستید که بستههای ارائه شده به کجا رسیده و آماری هست که با ارائه این بستهها چقدر بیماریها کاهش پیدا کرده است؟
برای پیگیری امر تحقیقات زمینشناسی پزشکی عقد تفاهمنامه همکاریهای مشترک میتواند نتایج پرباری به همراه داشته باشد. به همین منظور در حال عقد تفاهمنامه مشترک بین وزارت صنعت معدن، تجارت و وزارت بهداشت درمان آموزش پزشکی هستیم که امکان پیگیری در رسیدن به هدفهای زمینشناسی پزشکی را میسر و سهلالوصول مینماید.
آیا در حال حاضر نقشه کامل کشور از نظر بیماریهایی با منشا زمین داریم؟
در رابطه با سرطانها و پتانسیلهای معدنی، اطلس نقشه زمینشناسی پزشکی را داریم. در مورد بیماریهای دامی نیز اولین اطلس نقشه زمینشناسی پزشکی را دارا هستیم، اما به دلیل این که این اطلس نقشهها کلنگرانه به بیماریها نگاه میکنند، باید برای هر استان ناهنجاریها را به صورت دقیق بدست آورده و در هر منطقه تحقیقات مبسوط و گسترده را انجام دهیم.
همانطور که اشاره کردید در استان گلستان سرطان مری احتمال بروز بیشتری دارد. در مورد استان یزد چطور؟ چه نتیجه مشخصی از تحقیقات شما در مورد این منطقه به دست آمده است؟
برخی از بیماریها به دلیل شرایط ویژهای که در این استان وجود دارد از بروز بالاتری برخوردار است. ما زمینشناسی پزشکی را به صورت مبثوت انجام میدهیم یعنی هم بیماریهای مزمن و هم بیماریهای دامی را مدنظر قرار میدهیم، اما لازمه این که بتوانیم تحقیقات زمینشناسی پزشکی را به طور کامل انجام دهیم وجود آمار و اطلاعات دقیق پزشکی و دامپزشکی است. در ارتباط با سازمان دامپزشکی مشکل بسیار کمتر است و نهایت همکاری در این خصوص انجام شده و اطلاعات دامی در اختیار این سازمان قرار میگیرد، اما در رابطه با بیماریهای مزمن و سرطانها ما در تعامل هستیم و با همکاری انجام شده با وزارت بهداشت درمان آموزش پزشکی و با عقد تفاهمنامه و تشکیل کارگروه این مهم به انجام میرسد.
اینطور که چندی پیش در خبرها اعلام کرده بودید با توجه به این که سرطان مری و سرطان دستگاه گوارش فوقانی در ایران یکی از عوامل موثر مرگ و میر محسوب میشود، مهمترین برنامه آینده شما، همکاری با سازمان یونسکو برای شناسایی ریسک عاملهای بروز این بیماری خواهد بود. این برنامه در حال حاضر در چه مرحلهای قرار دارد و در برنامه استان گلستان چه عنصری باعث سرطان مری شده است؟
خیلی از ریسکها در تحقیقات ما مشخص شدهاند. در آن مناطق ترکیبات کانیشناسی سیلیسی را داریم. این سیلیس از نظر کانیشناسی میتواند باعث خراشهایی در مری و دستگاه گوارش شود. وجود نیترات و نیترید در آب آشامیدنی منطقه هم میتواند یکی از پارامترهای دیگر باشد. فزونی سلینیوم از دیگر عوامل در این منطقه است. از طرف دیگر مسائل تغذیهای در این منطقه بررسی شده که چای داغ یکی از ریسکهاست، اما آنچه که در زمینشناسی پزشکی برای ما طی این 2 سال مشخص شد وجود لوسها (ترکیبات در آب) و مساله سلینیوم به عنوان ریسکهایی است که در منطقه تا به امروز مورد مشاهده و نتیجهگیری قرار گرفته است.
استان کردستان چطور؟ تحقیقات شما وجود چه عناصری را در این منطقه دلیل بروز بیماریهای خاص میداند؟
ذخایر آرسنیکی به صورت طبیعی در قروه و تکاپ در آب حل شده و وارد چرخه خاک و گیاه میشوند و به انسان میرسند. در پروژه تحقیقاتی ما وجود بیماریهایی که آرسنیک به وجود میآورد به وضوح در منطقه دیده شده است.
ابتدا اشاره کردید برای تهران هم بررسیهایی انجام دادهاید. این بررسیها به کجا رسیده؟
این تحقیقات سال 83 و 84 با مشارکت سازمان انرژی اتمی، سازمان آب و فاضلاب و مرکز تحقیقات سرطان انجام شد. به عنوان مثال گیاهانی که در جنوب تهران کاشته میشوند به دلیل آبیاری توسط آب آلوده میتوانند دچار آلودگی شوند و به این منظور تمام چاههای تهران مورد بررسی قرار گرفت و نهایتا تحقیقات رادون انجام شد که نتیجه این تحقیقات در پروژه امکانسنجی شهر تهران منتشر شد.
آیا شهر تهران هم همچون گیلان و کردستان از لحاظ زمینشناسی پزشکی بستر بروز بیماریهای اپیدمی خاصی هست؟
تهران یک کلانشهر بزرگ است و شمال تهران دارای گسلهای بزرگی است و در اطراف تهران معادنی متروکه و قابل برداشت داریم. از طرف دیگر وجود صنایع مختلف در جوار شهر باعث شد در آن زمان تهران مورد ارزیابی کامل قرار گیرد. از آن به بعد با توجه به ارائه تحقیقات، مسوولان اقداماتی را انجام دادند که با وجود آنها در حال حاضر وضعیت تهران مطلوبتر شده و از آن حالت درآمده است، اما پروژههای زمینشناسی پزشکی قابل تکرار خواهد بود که در برنامهریزی آینده ما وجود دارد.
به طور کلی تحقیقات و تغییرات خاک و ژئوشیمی به سرعت صورت نمیگیرد بنابراین برای تکرار تحقیقاتمان پروسه زمانبری نیاز است، اما منابع آب چون به دست پروژههای بشرساز زودتر آلوده میشوند در بررسیهای چند ساله قرار میگیرند.
به این ترتیب آیا برای شهر تهران فقط باید به فکر آلودگی هوا باشیم و به زمینی که روی آن ساکنیم شک نکنیم؟ شما به بررسی مناطق مختلف کشور از نظر میزان بروز انواع سرطانها گفتید اما درباره شیوع بیماریهای دیگر چطور؟ آیا برنامه خاصی دارید؟ آیا تهیه اطلس بیماریهای مزمن و حاد مانند انواع سرطانها، بیماریهای قلبی و عروقی، بیماریهای تنفسی، متابولیکی و تغذیهای و حتی بیماریهای ژنتیکی در دستور کار شما قرار گرفته است؟
روی 70 عنصر نمونه خاکی که از هر منطقه برداشت میشود بررسی و تحقیقات انجام میشود. بسیاری از این عناصر میتوانند در بروز سرطان و بیماریهای قلبی ـ عروقی موثر باشند. بسیاری از این ریزمغذیها میتوانند باعث بیماریهای قلبی ـ عروقی و بیماریهای تغذیهای باشند.
با تجزیه و تحلیل هر نمونهای که از مناطق مختلف برداشت میکنیم میتوانیم ریسک احتمال بروز بیماریهای مختلف را چه در حیوان و چه در انسان و حتی بیماریهای گیاهی بررسی کنیم.
به همین دلیل در کارگروه زمینشناسی پزشکی ما از هر ارگان یک نماینده داریم تا بتوانیم نتایج را در بسترهای مناسب برای بررسی و نتیجهگیری آماده کنیم.
شما در صحبتهایتان به اطلس گیاه پزشکی اشاره کردید. آیا تهیه این اطلس در راستای پیدا کردن عوامل موثر انسانی است یا مسائل کشاورزی را مدنظر قرار میدهد؟
در زمینشناسی پزشکی لایههای مختلفی را بررسی میکنیم: آبهای سطحی و زیرزمینی، خاک مناطق مسکونی و معدنی، رسوباتی که از آبراهه یا از مناطق کوهستانی آمدهاند و گیاهان که شامل گیاهان بومی و گیاهان پرورشی هستند.
ما در هر منطقه از گیاهان بومی و گیاهان پرورشی نمونهبرداری میکنیم، مثلا در استان گلستان تغذیه و قوت اصلی مردم برنج است و در مازندران کاشت اصلی چای است. ما از این محصولات غالب نمونهبرداری میکنیم و در نهایت ترکیب فلزات سنگین را در آنها بررسی و اعلام میکنیم.
با توجه به نقش پررنگ زمین در بروز بیماریهای مختلف، آیا اطلسهای زمین پزشکی میتوانند در توسعه شهری مناطق مختلف مدنظر قرار گیرند؟ آیا در این خصوص نمونهای در جهان داریم؟
لایه زمینشناسی پزشکی یکی از لایههای خاص آمایش سرزمین است که باید در دستور کار قرار بگیرد. البته در بعضی مناطق کشور مثلا مناطق غربی از گذشته راهکارهایی را ارائه دادهاند، ولی بررسیهای زمینشناسی پزشکی میتواند جای تاسیس شهرکهای جدید را با دقت بیشتری بنا کند. مناطق معدنی را بشناسیم و شعاع تاثیر آن را بررسی کنیم و شرایط بهتری را داشته باشیم.
در نهایت به اعتقاد شما این علم در تصمیمگیریهای کلان چه نقشی میتواند داشته باشد؟
این کار تازه شروع شده و زمان زیادی لازم است تا بررسیهای دقیقی در کشور انجام شود و مناطق با اولویتهای اول، دوم و سوم مورد ارزیابی قرار گیرد. به هر حال وجود این اطلاعات میتواند در برنامهریزیها و تصمیمگیریهای ارگانهای مختلفی چون وزارت بهداشت و وزارت صنایع و معادن بسیار مهم باشد.
بهاره صفوی / گروه دانش
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
