صدای زنگ خطر‌نابودی تالاب‌ها را بشنوید

سهم ایران از جمع کل تالاب‌های بین‌المللی، 250 تالاب‌ با مساحتی حدود 5/2 میلیون هکتار است که از این تعداد بیش از 84 تالاب با اهمیت بین‌المللی شناسایی و 24 تالاب نیز در کنوانسیون رامسر ثبت شده است و در حال حاضر از این 24تالاب، 6 تالاب در فهرست «مونترو» یا همان فهرست قرمز کنوانسیون رامسر قرار گرفته است.

به گفته کارشناسان، تغییرات کاربری اراضی تالابی، عدم‌رعایت حقابه طبیعی‌، ‌‌ورود رسوبات و آلاینده‌های مختلف ‌به محیط‌های تالابی، خشکسالی‌های پی‌درپی و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آبی زیرزمینی علت عمده آسیب‌دیدن این تالاب‌ها و جای‌گیری آنها در فهرست قرمز است.

معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط‌زیست‌ با اشاره به این‌که علاوه بر دریاچه ارومیه، 6 تالاب بین‌المللی ثبت‌شده کشورمان در کنوانسیون رامسر نیز شرایط بحرانی دارند، ‌می‌‌گوید : تالاب‌های «شورگل، یادگارلو و درگه سنگی»، «مجموعه تالاب انزلی»، «شادگان، خورالامیه و خورموسی»، «نی‌ریز و کمیجان»، «انتهای جنوبی هامون پوزک» و «هامون صابری و هامون هیرمند»، ‌ در معرض تهدیدات و تغییرات اکولوژیکی بوده و به همین دلیل در فهرست «مونترو» رامسر قرار گرفته‌اند.

به گفته معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط‌زیست، 3 تالاب شورگل، یادگارلو و درگه سنگی‌ که تحت عنوان یک تالاب در کنوانسیون رامسر به ثبت بین‌المللی رسیده‌اند، به دلایلی همچون احداث سازه‌های آبی، برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و راندمان پایین آبیاری کشاورزی و بالارفتن حجم برداشت آب منطقه، به فهرست مونترو کنوانسیون رامسر وارد شده‌اند.

فاضل با اشاره به تالاب انزلی و شرایط بحرانی آن می‌افزاید: مهم‌ترین مشکل این تالاب که به همراه حریم‌هایش حدودا 30 هزار هکتار وسعت دارد، کاهش عمق است که به دلیل ورود رسوبات ناشی از تخریب جنگل‌ها، مراتع و اراضی بالادست تالاب به وجود آمده است.‌ این تالاب به دلیل کاهش عمق از 6 به 2 متر و همچنین ورود پساب‌های شهری، صنعتی، کشاورزی و ورود گونه غیربومی آزولا از سوی وزارت جهاد کشاورزی و حتی فشار ناشی از گردشگری در شرایط بحرانی قرار گرفت و در سال 1993 وارد فهرست مونترو شد.

این کارشناس مسوول به اقدامات صورت‌گرفته در طول یکی دو دهه گذشته برای نجات این تالاب از وضعیت بحرانی اشاره کرده و می‌گوید: یکی از این اقدامات، ایجاد تله‌های رسوب‌گیر است که در مبادی ورودی رودخانه‌های اصلی منطقه به تالاب و برای ممانعت از ورود رسوبات ناشی از فرسایش اراضی بالادست به سطح تالاب کار گذاشته می‌شوند.‌ به گفته وی، این اقدام که در شرایط بحرانی فعلی به عنوان یک مسکن و اقدام فوری در دستور کار محیط زیست قرار گرفته، با مدیریت سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان و نظارت اداره‌کل محیط زیست استان به اجرا در می‌آید و اولین مورد آن نیز پنجشنبه گذشته و همزمان با روز جهانی تالاب‌ها در ورودی رودخانه پسی‌خان کار گذاشته شد و به بهره‌برداری رسید.

تالاب‌های شادگان، هورالامیه و خورموسی هم به وسعت 400 هزار هکتار در سال 1993 به دلیل آلودگی‌های نفتی و زهکش‌های بسیار شور صنایع کشت و صنعت نیشکر جنوب و ورود پساب با رسوبات و املاح زیاد، به فهرست مونترو وارد شده‌اند.‌ هرچند به گفته فاضل، مقدار قابل‌توجهی از خشکی این تالاب به اقدامات طرف عراقی در خشک‌کردن تالاب‌های مرزی با ایران مثل هورالعظیم برمی‌گردد که بیشترین فشار را به این مجموعه وارد کرد، ضمن این‌که انجام فعالیت‌های کشاورزی، صنعتی، زهکشی و سدسازی در منطقه هم به وخامت اوضاع دامن زده است.

تالاب 108 هزار هکتاری نی‌ریز و کمیجان و بختگان نیز دیگر تالاب مونترویی کشور است که در سال 1990 به دلیل خشک‌شدن تالاب و کمبود آب و بهره‌برداری از منابع آبی برای کشاورزی وارد این فهرست شده‌اند. ‌ فاضل با بیان این‌که بلای جان تالاب‌های ما ورود سم، کود، فاضلاب، رسوبات و کم‌آبی است درباره احیای تالاب بختگان نیز می‌گوید: در حال حاضر مذاکراتی با وزارت نیرو برای تامین حقابه این تالاب انجام داده‌ایم و فعالیت‌هایی نیز برای بهبود روش‌های کشاورزی نظیر کشت ارگانیک محصولات انجام شده که علاوه بر نیاز به آب کم، احتیاجی به کودهای مصنوعی ندارند.

تالاب‌های هامون نیز که شامل 3 تالاب هامون پوزک به وسعت 10 هزار هکتار و هامون صابری و هامون هیرمند به وسعت 50 هزار هستند، در سال 1990 به دلیل ایجاد سازه‌های آبی در افغانستان و تخصیص آب برای مقاصد شرب و کشاورزی از سوی ایران و افغانستان از یک طرف و ورود ماهی غیربومی «آمور» از سوی شیلات که نسل نی‌های منطقه را از بین برده و باعث خشک و تبخیرشدن آب تالاب شده‌اند، در فهرست مونترو کنوانسیون رامسر قرار گرفته‌اند.‌ به گفته دکتر فاضل، یکی از راهکارهای پیشنهادی برای احیای تالاب هامون، ایجاد محدودیت شدید برای حفر چاه و فعالیت‌های کشاورزی در منطقه است که البته به منزله فشار به جوامع محلی نیز بوده و خیلی هم راهکار مطلوب و مناسبی نیست.

رئیس سازمان محیط‌زیست کشور نیز در گفت‌و‌گو با ایسنا با بیان این‌که در کشور حدود 86 تالاب وجود دارد که برخی از آنها با مشکل حقابه مواجه هستند، می‌گوید: برداشت آب از بالادست به اندازه‌ای است که حقابه تالاب تأمین نمی‌شود و بنابراین تفاهم‌نامه‌ای با وزیر نیرو برای تامین حقابه این تالاب‌ها امضا شد که در حال اجراست و انتظار داریم وزارت نیرو به تعهداتش در این زمینه عمل کند.‌ به گفته محمدجواد محمدی‌زاده، در تعدادی از این تالاب‌ها نیز طرح‌های جامع مدیریت یکپارچه انجام شده و به نتیجه رسیده که برای نمونه تالاب شادگان، ارومیه، هامون، انزلی و پریشان از آن جمله محسوب می‌شود. در این طرح‌ها بر مشارکت جوامع محلی به عنوان ذی‌نفعان اصلی اکوسیستم‌های تالابی در حفاظت و صیانت از تالاب‌ها نیز تاکید شده است.‌ معاون رئیس‌جمهور از افزایش حداقل 2برابری اعتبارات تالاب‌ها در بودجه پیشنهادی سال 91 خبر داده و می‌افزاید: برای حفاظت، احیای تالاب‌ها و رودخانه‌های مرزی ایران هزار میلیارد تومان در نظر گرفته شده است.