کارگاه مستند

موضوع محدود

فیلم مستند از آنجا که با واقعیات یا حتی از آن فراتر با حقایق امور واقعی مرتبط است بشدت در معرض خطر سقوط به ورطه کلی‌گویی و پیام‌دهی شعارگونه قرار دارد. فیلم داستانی هر چقدر هم که بخواهد معناگرا و آموزنده باشد بالاخره این یک ویژگی را دارد که مخاطبش را سرگرم و اوقات مفرحی برای او ایجاد کند. به همین علت نیاز نیست نگران شعارزدگی‌اش باشیم مگر در مواردی که سازنده، مدیوم بیانی خود را که فیلم داستانی مبتنی بر تخیل است، فراموش کرده و خواسته باشد حرف‌های مستقیم خود را از زبان شخصیت‌ها بیان کند و تحویل مخاطب دهد.

کد خبر: ۴۵۴۴۳۲

در فیلم مستند اما از همان ابتدا بیننده با این پیش فرض با اثر مواجه می‌شود که فیلم قرار است به سان یک معلم آگاه آنچه را مخاطب نمی‌داند به او بیاموزد و سطح دانش و آگاهی او را ارتقا بخشد. از این رو احتمال دارد فیلمساز، خود را دانای کل فرض کند و بر آن شود تا در مدت زمان محدودی که در اختیار اوست موضوعی نامحدود را برای بررسی انتخاب کند و به این اشتباه بیفتد که او قرار است با این اثر خود بنیادی‌ترین مشکلات جامعه را حل کند و نسخه همه مسائل پیچیده را بسادگی هرچه تمام‌تر بپیچد. شاهد این مدعا، خیل فراوان مستندهایی است که می‌خواهند به موضوعات و مسائل اصلی و اساسی اجتماع بپردازند و خود را محدود به نتایج مصداقی قابل مشاهده در عالم واقعیات عینی نکنند، اما در عمل می‌بینیم قادر نیستند از پس موضوع گسترده و دشواری که برگزیده‌اند برآیند و در نتیجه به جای تأثیرگذاری بر مخاطب، در او احساس تدافع ایجاد می‌کنند و چه‌بسا راه را بر تأثیرپذیری‌های بعدی او از این قبیل موضوعات و مسائل می‌بندند.

همان طور که شرط لازم یک پژوهش علمی خوب، محدود بودن موضوع و در مقابل، گسترده بودن بررسی‌های انجام گرفته درباره آن موضوع محدود و کوچک است، در فیلم مستند هم نسبت بزرگی موضوع به بزرگی شیوه پرداختن به آن از همین قرار است. یعنی باید موضوعی ساده و محدود انتخاب کرد و در عوض تا حد امکان برای تبیین درست آن به مخاطب کوشید. چه به لحاظ جمع‌آوری درست اطلاعات و متریال استنادی و چه به لحاظ بهره‌گیری از تکنیک‌های مختلف فیلمسازی که شرط اصلی موفق بودن یک اثر فیلمیک (اثر مبتنی بر تصویر متحرک) هستند و نباید مورد غفلت یا حتی کم توجهی قرار بگیرند. در دنیای فیلم و سینما ـ چه داستانی و چه مستند ـ «چگونه گفتن» همواره از اهمیت بالاتری نسبت به «چه گفتن» برخوردار است، چرا که اساساً مقوله هنر با اصل زیبایی‌شناسی ارتباط دارد و بر تکنیک‌هایی مبتنی است که به نوعی ابزارهای زیباسازی موضوعات خشک و بی‌انعطاف واقعی هستند. هنر با تخیل سر و کار دارد و تخیل هم به واقعیت، روح و طراوت و زیبایی می‌بخشد. پس اگر فیلم مستند را به مثابه هنر می‌نگریم ناگزیریم به جای پرگویی، گزیده بگوییم و زیبا و نیکو، چراکه در حقیقت برای تأثیرگذاری بر مخاطب راهی از این بهتر وجود ندارد.