تحریم‌ها را ناکارآمد کردیم

او اولین مصاحبه اختصاصی‌اش با یک رسانه مکتوب را با جام‌جم انجام داد، هرچند از تقاضای حضوری و موافقت وی برای انجام این گفت‌وگو بیش از شش ماه می‌گذرد، اما هفته قبل در فضایی دوستانه، پس از آن که 10 دقیقه به انتظار ماندیم تا نمازش را به پایان برساند در دفتر کارش در طبقه 15 وزارت نفت پذیرای ما شد و به سوالات ما بسیار آرام پاسخ گفت، فرصت نیم‌ساعته و اندک ما برای انبوه سوالات مطرح در این زمینه کافی نبود بخصوص این‌که وی باید در جلسه‌ای فوری در دفتر وزیر حضور می‌یافت. با این حال او قول داد بقیه سوالات را در فرصتی نزدیک پاسخ دهد.

با آن‌که قلعه‌بانی با سابقه‌ای طولانی و موفق در مدیریت صنعتی به حوزه نفت وارد شد، نتوانست موفقیت خوبی در بالابردن میزان تولید نفت خام به دست آورد.

وقتی میزان تولید نفت خام فعلی کشور را به عنوان اولین سوال مطرح کردم، گفت: به دلیل محرمانه‌بودن میزان تولید و تعهد کشورها در اپک نمی‌توان رقم آن را رسانه‌ای کرد.

وقتی درباره علت کاهش تولید نفت و عدم موفقیت در بالابردن سطح تولید نفت پرسیدم در پاسخ به آن به محدودیت‌های مالی و کمبود اختیارات در حوزه مدیریتی خود اشاره کرد و برخی تنگناها و مقررات دست و پاگیر برسرراه سرمایه‌گذاری در نفت را تحریم‌‌های داخلی دانست و تاکید کرد تحریم‌های داخلی بیشتر از تحریم‌های خارجی آزاردهنده بوده است.

آنچه در پی می‌آید حاصل گفت‌وگوی ما با احمد قلعه‌بانی، مدیرعامل شرکت ملی نفت است.

وضعیت تولید نفت خام در حال حاضر چگونه است؟ و به چه میزان تولید می‌شود؟

کاهش تولید مخازن نفتی در همه جای دنیا بویژه از مخازنی که در نیمه دوم عمر خود قرار دارند یک پدیده طبیعی است که این کاهش معمولا هفت تا 10 درصد است و به دلیل پیری مخازن اتفاق می‌افتد. معمولا کاهش تولید را با حفر تعداد چاه‌های بیشتر جبران می‌کنند. در یک دوره‌ای در شرکت ملی نفت با 150 چاه حدود شش میلیون بشکه نفت تولید می‌شد، اما الان 2500 چاه وجود دارد و حدود چهار میلیون بشکه نفت تولید می‌شود. این نشان‌دهنده آن است که بخشی از کاهش تولید به طور طبیعی رخ داده که باید برنامه افزایش تولید چاه‌ها یا توسعه میادین جدید دنبال شود. امسال کاهش طبیعی تولید نفت خام حداقل 300 هزار بشکه بوده که از این میزان حدود 270 هزار بشکه با روش‌های نگهداشت تولید جبران شده است و حدود 20 تا 30 هزار بشکه نیز کاهش داشته است که این رقم نیز می‌تواند وجود نداشته باشد، اگر به چند نکته ضروری در این زمینه توجه شود.

اولین مساله تامین بودجه است. اگر بودجه کافی برای نگهداشت تولید و سرمایه‌گذاری‌ها (طرح‌های توسعه‌ای)‌ طبق برنامه تامین شود به طور طبیعی باید هم جبران کاهش تولید صورت گیرد و هم برنامه افزایش تولید اجرا شود.

در برنامه پنجم توسعه نیز افزایش تولید یک میلیون و 100 هزار بشکه در نظر گرفته شده که طی پنج سال اگر در نظر بگیریم با حدود 1.5 میلیون بشکه کاهش تولیدی که صورت می‌گیرد در مجموع باید 2.5 میلیون بشکه جبران تولید کنیم. برای این منظور یا باید چاه‌های بیشتری حفاری کنیم یا گاز بیشتری به میادین نفتی تزریق کنیم یا در نهایت میادین جدید را توسعه دهیم و این نیاز به امکانات ازجمله سرمایه و پول دارد که باید در نظر گرفته شود.

طبق برنامه پنجم توسعه در حوزه بالادستی نفت باید حدود 156 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری صورت گیرد که اگر به پنج سال تقسیم شود تقریبا باید سالانه 36 تا 40 میلیارد دلار در نفت سرمایه‌گذاری شود. هدف برنامه، افزایش و رساندن تولید نفت به پنج میلیون و 100 هزار بشکه است که این هدف مهم نیاز به منابع مالی دارد. در سال جاری که به پایان آن نزدیک می‌شویم به عنوان سال اول برنامه پنجم نمی‌توانیم به نصف عدد سرمایه موردنظر هم دست پیدا کنیم یعنی به 20 میلیارد دلار هم نمی‌توان رسید.

چرا. تلاش خود را انجام دادیم ولی خب، اختیار دست ما نیست. در طول تاریخ اقتصاد کشور اتفاق‌های گوناگونی رخ داده است. یک زمانی من در خودروسازی بودم. با 24 درصد خودرو پیش‌فروش کردیم. هر موقع می‌خواستیم پول جمع کنیم با آن سرمایه‌گذاری می‌کردیم، سود بانکی آن موقع 16تا 18 درصد بود و ما از بانک جلو بودیم. حتی بانک مرکزی از ما پول قرض می‌گرفت تا هزینه‌های آخر سال خود را تامین کند. ما آن موقع اختیار داشتیم. یادم هست مرحوم نوربخش مرا صدا زد و گفت: شما نرخ سود‌تان را کاهش دهید تا ما اعتبار بدهیم. ما هم کم‌کم سود را کاهش دادیم و اعتبارمان افزایش یافت که آن هم روش خوبی بود. الان تناسب اقتصادی کشور جفت و جور و هماهنگ نیست. به گونه‌ای است که نمی‌توان سرمایه‌گذاران را به سمت تولید سوق داد. طبیعتا پول‌ها به سمت واسطه‌گری واریز می‌شود.

اگر این روند به همین شکل ادامه پیدا کند سال آینده و سال‌های بعد با مشکل مواجه خواهیم شد، مگر این که تحولی صورت بگیرد و گفته شود نفت اختیار دارد با منابعی که در دست دارد فعالیت کند. ما هیچ پولی از دولت نمی‌خواهیم. اختیار همان 14.5 درصد درآمد نفت را به ما بدهند که سالی 12 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری کنیم بهتر از شرایط کنونی است، اما اگر رویه همین باشد ما در برنامه افزایش تولید موفق نخواهیم بود.

همین تامین سرمایه که با مشکلات جدی روبه‌رو است. آیا نفت را می‌خواهیم، آیا می‌خواهیم به قول معروف این گاو شیرده را خوب نگه داریم که سال‌ها شیر خوب از آن تولید کنیم. اگر این‌گونه می‌خواهیم برای تولید نفت و توسعه میادین باید خوب مدیریت کنیم و برای این مدیریت بهینه نیاز به پول وجود دارد. کسی این را تحلیل نکرد که چرا مجوز انتشار 10 هزار میلیارد تومان در بودجه داده می‌شود، اما ابزار آن در اختیار قرار نمی‌گیرد. نتیجه این می‌شود که 5 میلیارد تومان هزینه تبلیغات فروش 500 میلیارد تومان اوراق مشارکت می‌شود و فقط 90 میلیارد تومان عایدی دارد.

بعد به مرور مردم آن را پس می‌گیرند و می‌روند. این که شیوه جذب سرمایه نمی‌شود. در نوشتار و قانون عملا ابزاری در اختیار قرار نمی‌گیرد. این نوعی تحریم داخلی است که کار را با مشکل مواجه می‌کند.

من گفتم قدم اول را منابع مالی در شرایط حاضر می‌دانم.

من یک نفر از یک تیم در شرکت ملی نفت از کارگران در سردترین و گرم‌ترین نقطه گرفته تا مدیران هستم که تولید نفت را مدیریت می‌کنند. با وجود محدودیت‌ها در بودجه جاری امسال همکاران ما در نفت عملکرد بهتری نسبت به سال قبل از خود نشان دادند. این موفقیت خوبی در این شرایط است. ما امسال 10 درصد افزایش تولید گاز داشتیم، سال آینده هم ان‌شاءالله افزایش 20 درصدی تولید گاز را خواهیم داشت. واقعیت این است که اگر یکسری ابزارها و اختیارات داده شود بیش از این می‌توان بخش نفت و گاز را اداره کرد.

همین بحث که به ما اختیار بدهند بتوانیم تامین منابع مالی کنیم. یعنی طرح توجیهی تعریف شود. یعنی میادینی را که توجیه اقتصادی و فنی بیشتری دارد، بیاییم به مردم بدهیم تا در توسعه این میادین مشارکت کنند.

وقتی یک میدان در مرز مشترک وجود دارد که کشور همسایه به فوریت از آن برداشت می‌کند و با واگذاری توسعه آن به بشکه‌ای پنج دلار که بخشی از این منابع برای ماست، چرا ما اختیار توسعه آن را نداشته باشیم که این کار را انجام بدهیم] ما هم بگوییم آقای شرکت ایکس شما هم بیا با ما مشارکت و تولید کن. کشور همسایه آمده در حوزه مرزی به صورت Production Sharing (مشارکت در تولید) هر بشکه پنج دلار تولید را واگذار کرده و از جیب ما می‌بخشد چرا ما این اختیار را نداشته باشیم.

این اتفاقی که در کشور می‌افتد، باید جدی گرفته شود. اتفاقی که طی سال‌های گذشته در پارس جنوبی در زمینه برداشت از منابع افتاده، امروز در برخی میادین نفتی مشترک در حال بروز است. ما یک موقع از خواب بیدار می‌شویم که پول نداشتیم، اختیار هم نداریم آن وقت تمام کاسه و کوزه‌ها را سر کسی می‌شکنیم که مدیر بوده، حالا من نباشم هر فرد دیگری.

نمونه دیگر از این ابزارها و اختیارات این است که شرکتی که در مرز مشترک کار می‌کند، می‌گوید آن سوی مرز محیط‌زیست به ما کاری ندارد، اما ما با این مشکلات در این طرف مرز مواجهیم. آنجا مشکلات گمرک وجود ندارد، تجهیزات یکراست از مرز به منطقه عملیاتی می‌رود.

این مسائل را نباید از من بپرسید، کافی است شما بروید از کشورهایی که در سرمایه‌گذاری‌های خارجی فعالیت دارند، بپرسید برای انجام سرمایه‌گذاری و کسب مجوز چند پله باید طی کند و در کشور ما آن وقت چند پله باید طی شود؟ مثلا عراق چندم است؟ آن وقت می‌بینید ما چندم هستیم. از این منظر در بین 180 کشور ما صد و هفتادم هستیم. البته این عدد فرضی است، ولی شرایط واقعی کشور تقریبا مشابه همین ارقام است.

یک زمانی آقای دکتر ایمانی در موسسه مدیریت صنعتی این اعداد را استخراج کرده بود، مزیت‌های رقابتی سرمایه‌گذاری را لیست کرده بود. پله‌هایی که برای کسب مجوز سرمایه‌گذاری طی شود بسیار زیاد است. بیمه، محیط‌زیست، میراث فرهنگی، گمرک، تردد خارجی‌ها  و هزار و یک گرفتاری دیگر وجود دارد. این مسائل تماما مصداق همان تحریمک‌های داخلی است که توضیح دادم.

یک نمونه دیگر این که در یکی از میادین مدیر ما را محیط‌زیست ممنوع‌الکار کرد و خارجی‌ها را از آنجا بیرون کرده، ما گفتیم اسناد و مدارک این میدان مشترک وجود دارد و نباید مانعی بر سر فعالیت آن به وجود بیاید، اما کسی گوش نمی‌کند. خب، این خارجی که با سرمایه بیع متقابل آمده با این وضعیت چگونه می‌تواند سرمایه‌گذاری و بعد از آن برداشت کند.

سرمایه‌گذاری در صنعت نفت به دلیل وجود منابع خدادادی توجیه اقتصادی بیشتری دارد، اگر در بخش‌‌های دیگر سرمایه‌گذاری می‌کنیم به جای آن بیاییم در بخش نفت و گاز سرمایه‌گذاری کنیم، بویژه در میادین مشترک، آن وقت می‌توانیم از درآمد آن در سایر بخش‌های کشور سرمایه‌گذاری کنیم و توسعه دهیم، یعنی توجیه اقتصادی برای نفت و گاز بیشتر از سایر بخش‌هاست، در حالی که باید استفاده از این ظرفیت‌ها سرعت بیشتری پیدا کند، اما برعکس جاهای دیگر محدودیت‌ها در این حوزه بیشتر است. در سایر شرکت‌ها، هیات مدیره‌ها تصمیم می‌گیرند سرمایه‌گذاری و سود بیشتری اختصاص دهند. اقتضایی تصمیم می‌گیرند اما در شرکت ملی نفت چارچوب وجود دارد و مقداری محدودیت‌ها وجود دارد.

مثلا بیایند برای میادین مشترک بگویند سود 24 درصد اوراق مشارکت اختصاص می‌دهیم، آن‌وقت می‌توان راحت‌تر عمل کرد، اما باید نرخ سود اوراق مشارکت سال به سال توسط شرکت ملی نفت پیشنهاد داده شود تا با فراغت بیشتری به سرمایه‌گذاری بپردازد.

در جاهایی که زیرمجموعه من بوده هیچ‌وقت بعد از آن که مدیری را به شناخت کامل درباره توانمندی او رسیده باشم، تغییر ندادم، کمترین تغییرات مدیریتی در شرکت ملی نفت بوده است. گاه تغییراتی بالاجبار در دوره قبل صورت گرفته که در اختیار من نبوده است.

تغییرات بد نیست، اما باید با آگاهی و شناخت بهتر باشد. گاه یک مدیری خلاقیت و توانایی‌اش را می‌تواند به بخش‌های دیگر ببرد و از این گردش‌های مدیریتی می‌توان بهره‌وری به دست آورد.

زیبا اسماعیلی - گروه اقتصاد