کالبدشکافی یک موسیقی ماندگار

موسیقی متن این سریال را ـ که‌ یکی از موسیقی‌های ماندگار است ـ فرهاد فخرالدینی ساخته است.

فخرالدینی از جمله آهنگسازانی است که توانسته زبان شخصی خود را در موسیقی پیدا کند.

زبان موسیقایی او مبتنی بر 3 اصل است: 1 ـ جذابیت موسیقی برای مخاطب 2 ـ تکیه بر گنجینه‌ موسیقی ملی و محلی ایران 3 ـ به کارگیری تکنیک‌ها و سازهای موسیقی غربی در خدمت 2 عنصر پیشین.

رعایت این 3 عنصر، موسیقی فخرالدینی را به آثاری شیرین و روان از نظر ملودی و ژرف و پرمایه از نظر بافت، هارمونی و ارکستراسیون تبدیل کرده است. نگاهی به آثار وی در زمینه موسیقی سریال‌های تلویزیونی، مبین این نکته مهم است که خلق یک ملودی زیبا و جذاب که در خاطر شنونده بنشیند و برای مخاطب قابلیت زمزمه داشته باشد، در اولویت قرار دارد. بسیاری از مخاطبان سریال‌های سربداران، بوعلی سینا، روزی روزگاری و... موسیقی تیتراژ این آثار را به خاطر دارند و می‌توانند زمزمه کنند. نکته جالب این است که چنین آثاری نیز مانند بیشتر موسیقی‌های تیتراژ در دهه 60 و اوایل دهه 70 موسیقی‌ سازی بوده و از عنصر شعر و خواننده ـ که برای شنوندگان ایرانی بیشتر قابل درک است ـ بهره نگرفته، ولی تم‌ها آنچنان سلیس و روان هستند که هنوز ماندگارند و می‌درخشند.

سریال سربداران، داستان ستم تلخ ایلخانان مغول بر مردم این سرزمین است. موسیقی تیتراژ و متن سریال نیز به زیبایی، این تلخی را با روح حماسی خیزش مردم درهم آمیخته و شنونده را در آن فضا قرار می‌دهد آنچنان که آهنگساز در مقدمه پارتیتور چاپ شده از موسیقی سریال سربداران می‌نویسد: «مایه و مقام (تنالیته و مد) اصلی موسیقی سربداران در نوای سل (SOL) و فواصل آن با مقام قدیمی نوا منطبق است. ضمناً فواصل درجات این مقام با گام یا مد مینور تئوریک (آنتیک) یکی است.»

همچنین یادآوری می‌کند: «فواصل دستگاه یا مقام نوا از زمان سربداران به این طرف دستخوش تغییری اندک شده است و امروز آن را با فواصل مقام حسینی (شور فعلی) اجرا می‌نماید.»

البته عقیده فخرالدینی بر این است که دستگاه نوا را باید با همان فواصل و درجات اصلی خود اجرا کرد تا از دستگاه شور مستقل شود و هویت خود را بازیابد. به هر حال موسیقی سربداران در کنار «نی نوا» اثر حسین علیزاده، معروف‌ترین و برجسته‌ترین آثار موسیقی ارکسترال ایران در دستگاه نواست.

موسیقی تیتراژ سریال سربداران برای ارکستر سمفونیک تصنیف شده و در ارکستراسیون آن از فلوت پیکولو، دو فلوت، یک ابوا، دو کلارینت (سی بمل)، یک فاگوت، دو هورن (درفا)، دو ترومپت در (سی بمل)، دو ترومبون، گروه سازهای کوبه‌ای و گروه سازهای زهی استفاده شده و فرم 'A ـ B ـ A دارد.

موسیقی با یک مقدمه چهار میزانی در میزان بندی 4/4 آغاز می‌شود که تم جمله را ویولن 2‌ها و آلتوها می‌نوازند. همزمان با این تم، هورن موتیف اصلی را که در میزان‌های بعدی و در طول قطعه قرار است به صورت ایده اصلی تشکیل‌دهنده تم شنیده شود، به صورت ناتمام می‌نوازند و همزمان با معرفی تنالیته و مقام توسط تم زهی‌ها فیگور ریتمیک موتیف اصلی را بیان می‌کند.

پس از تکرار این چهار میزان، جمله موسیقی ادامه یافته و با تکرار همان فیگور در هورن‌ها که این بار به وسیله ترومبون نیز تقویت شده، ویلن اول‌ها و آلتوهاتم اصلی را می‌نوازند که بخش‌هایی از موتیف توسط ترومپت‌ها و ترومبون‌ها تقویت می‌شود و نت‌های زینت‌شده هورن بخش حماسی موسیقی را تقویت می‌کند.

یک رابط هفت میزانی که فیگورهای ریتمیک تازه‌ای را می‌نوازد موسیقی را به سمت بخش دوم(B) پیش می‌برد. در این بخش ملودی به درجه‌ پنجم مقام نوا (نت Re)‌ منتقل شده که حالتی از گوشه نهفت دارد. این بخش چهار میزانی پس از تکرار و حرکت به سمت پایه (SOL) زمینه را برای بازگشت به تم اصلی و شروع بخش سوم ('A) آماده می‌کند.

در بخش سوم ('A) تم بخش اول (A) با حجم صوتی بیشتر بوسیله ویلن‌ها، آلتوها و ویلن‌سل‌ها همراه با فلوت 1 و 2 و ابوا در یک اکتاو بالاتر (نسبت به بخشA )‌ ظهور می‌کند و سازهای بادی برنجی به همراه کوبه‌ای‌ها با فیگورهای ریتمیک، به جنبه‌ حماسی موسیقی می‌افزایند تا در نهایت در سه میزان پایان موتیف تم اصلی پس از 3 بار تکرار و از فواصل گوناگون، موسیقی را با حالتی پیروزمندانه و در اوج به پایان می‌رساند.

با نگاهی به هارمونی قطعه‌ سربداران در می‌یابیم که آهنگساز با ترکیب آکوردهای سه نتی و گاهی چهار نتی (به صورت آکورد کاسته) کوشیده فضای ملودی و مقام نوا را از حالت مونوتون خارج نماید (بویژه که ایست جمله‌ها و نیم جمله‌ها به دفعات روی نت پایه «SOL» است) بدون آن که آسیبی به فضای مُدال قطعه وارد شود.

موسیقی سریال سربداران در کنار سایر آثار فرهاد فخرالدینی بخش مهمی از گنجینه‌ موسیقی ملی ایران است که با سبک و بیان ویژه‌ آهنگساز دریچه‌ای تازه به روی کسانی می‌گشود که اکنون در زمینه‌ موسیقی فیلم و سریال به فعالیت مشغولند.