ابن‌هیثم؛ دانشمندی هم‌رده نیوتن

ابوعلی حسن مهندس اهوازی، معروف به ابن‌هیثم، از دانشمندان سرشناس ایرانی اهل خوزستان بود که در شهر وهیشت‌ اردشیر (اهواز) اقامت داشت. وی درعلوم ریاضی، حساب و هندسه، مثلثات، جبر، الابصار و...، استادی ماهر و صاحب ابتکار بود. ابن‌هیثم بزرگ‌ترین فیزیکدان مسلمان و نخستین دانشمند جهان است که سرعت صوت را محاسبه کرد و در عین حال در زمینه ریاضیات، اخترشناسی و نورشناسی فعالیت داشت. از جمله تحقیقات جالب او، تحقیق درباره نور و انکسار، زاویه تابش و بازتابش آن است. ابن‌هیثم اولین کسی است که دوربین جعبه‌ای یک سوراخه ساخت؛ (مدل اولیه دوربین عکاسی) و با آن به آزمایش نور پرداخت. در واقع سال‌ها قبل از این که عکاسی اختراع شود اساس کار دوربین عکاسی توسط ابن‌هیثم اختراع شد و وی آن را برای مطالعه خورشیدگرفتگی به کار برده بود. این وسیله، طی جنگ‌های صلیبی به اروپا راه یافت. اتاقک تاریک، عبارت بود از جعبه یا اتاقکی که فقط روی یکی از سطوح آن، روزنه‌ای ریز وجود داشت. عبور نور از این روزنه باعث می‌شد که تصویری نسبتا واضح، اما به صورت وارونه در سطح مقابل آن تشکیل شود. این وسیله به شدت مورد توجه نقاشان قرار گرفت و تمامی ‌نقاشان بخصوص نقاشان ایتالیایی قرن 16 از آن برای طراحی دقیق منظره‌ها و ملاحظه دورنمایی صحیح استفاده می‌کردند.

در واقع ابن‌هیثم همان روشی را انجام داد که بعدها لئوناردو داوینچی نیز آن را به کار برد. یوهانس کپلر در اواخر قرن 16 میلادی، موقعی3 که قوانین فیزیکی گالیله را مورد بررسی قرار می‌داد، متوجه شد کارهای گالیله و قوانینش در سایه کشفیات حسن بن هیثم انجام گرفته است. اما کشف مهم‌تر این دانشمند که نابغه زمان خود نام گرفته بود در علم نجوم بود. ابن‌هیثم ثابت کرد همه کرات سماوی، از خودشان اشعه نوری دارند و فقط کره ماه است که روشنایی خود را از خورشید دریافت می‌کند و به این ترتیب نظریه 2 دانشمند بزرگ اهل اسکندریه یعنی اقلیدوس و بطلمیوس را نقض کرد. چراکه این دو معتقد بودند شعاع‌ها از چشم خارج شده، به اجسام برخورد می‌کنند و این سبب دیدن اشیا می‌شود.

ابن هیثم تشریح کرد که این ادعا غلط است و گفت: «شعاعی که از چشم خارج می‌شود سبب دیدن اجسام نمی‌شود، بلکه جسم مورد دید است که شعاعش به چشم می‌تابد.»

ندا جواد هراتی