جای خالی سفال در سفره‌های ایرانی

حالا از فروشنده‌های ظرف و ظروف گرفته تا مادرهایی که برای فرزندانشان جهیزیه آماده می‌کنند، کمتر کسی به دنبال سفال ایرانی است؛ سفال فروشی‌های لاله‌جین و کارگاه‌های تولید سفال کم‌کم به حاشیه می‌روند و تنها نامی که از سفال ایرانی برده می‌شود یا در جشنواره‌های هنری است یا زمانی که مسوولان گمرک می‌خواهند آماری از صادرات آن بدهند.

سوال اساسی اینجاست، چه اتفاقی افتاده که دیگر در خانه‌های ایرانی اثری از کاسه‌های سفالی نیست، چرا ایرانی‌ها در سفره‌شان از پارچ و بشقاب سفالی استفاده نمی‌کنند و چرا ذائقه ایرانی‌ها دیگر با استفاده از ظروف سفالی سازگار نیست.

فواد ابراهیمیان، کارشناس صنایع دستی که بخشی از دوره تحصیلی خود را در کارگاه‌های سفال‌سازی لاله‌جین گذرانده است، نبود دانش و تلاش کافی برای نوآوری در ساخت سفال را دلیل اصلی محو شدن سفال در بازار می‌داندو می‌گوید: ذائقه امروز ایرانیان متاسفانه به خاطر واردات مداوم ظروف خارجی تغییر یافته است و هنرمندان لاله‌جینی هم دانش و تلاش کافی برای به‌روز کردن کارهای خود ندارند.

ابراهیمیان عرصه تولید ظروف مصرفی برای مردم را متفاوت از آنچه در لاله‌جین می‌گذرد، می‌داند؛ او تصریح می‌کند که سفالگران لاله‌جین چرخکارهای ماهری هستند، اما متاسفانه از علم لعاب‌کاری که رابطه عمیقی با دانش شیمی دارد. بهره کافی ندارند و از سوی دیگر نگاه‌ آنها به بازاریابی برای فروش سفال، نگاهی است که موجب می‌شود سفال از محدوده شهر همدان فراتر نرود و آنجا هم که از سفال استفاده می‌شود، سفال جنبه تزئینی پیدا می‌کند.

عیسی جعفری، نماینده اصولگرای مجلس هشتم که عهده‌دار نمایندگی مردم لاله‌جین در مجلس شورای اسلامی است، از نامه‌های متعدد خود به مسوولان وزارت صنعت، معدن، تجارت و سازمان میراث فرهنگی درباره تهدید واردات برای تولید سفال ایرانی خبر می‌دهد و می‌گوید: واردات ظروف خارجی و گستردگی استفاده از آنها علت اصلی تغییر ذائقه مردم ماست و متاسفانه امروز کار به جایی رسیده است که حتی در خانه سفالگران لاله‌جینی هم باید ‌در ظروف چینی وارداتی یا ظروف کریستال چک غذا خورد.

جعفری از انفعال سازمان میراث فرهنگی ترویج استفاده از ظروف سفالی ایرانی نیز انتقاد می‌کند و با تاکید بر این‌که نگاه به تولید و عرضه سفال به عنوان ظروف مصرفی، نباید نگاهی از جنس نگاه به کارخانه‌های تولید ظروف آشپزخانه باشد، تصریح می‌کند: سفال حتی اگر تولید انبوه شود و تنها کاربرد آن به عنوان ظرف باشد، باز هم یک صنعت دستی برآمده از تاریخ و هنر ایرانی ماست و نباید به آن نگاه تجاری داشت.

برای بسیاری از مردم ما، امروز ظروف سفالی به عنوان ظروفی که بتوان از آنها در سفره استفاده کرد، شناخته نمی‌شود. اغلب مردم سفال را به عنوان وسیله‌ای زینتی می‌شناسند و از همین‌رو در زمان مراجعه به بازار برای خرید ظروف مصرفی خود، به دنبال ظروف سفالی نمی‌گردند.

نماینده مردم لاله‌جین در سخنان خود از نگاه مردم به ظروف سفالی ایرانی انتقاد می‌کند و با تاکید بر این‌که حرکت مشتریان ایرانی به سمت خرید از بازار سفال موجب نوآوری و گسترش تولید ظروف کارا در واحدهای تولید سفال می‌شود، می‌گوید: باید متاسف بود برای کشوری که هنرمندان و صنعتگران آن، ظرفیت تولید زیباترین و کارآمدترین ظروف را دارند و مردم آن در بازار در به در به‌دنبال کریستال چک می‌گردند.

مهدی خوش‌سیرت، نایب رئیس اتحادیه سفال و سرامیک لاله‌جین، از بی‌لطفی مشتریان ایرانی به سفال و تسخیر بازار ظروف ایران به دست تولیدکنندگان خارجی انتقاد می‌کند و می‌گوید: حتی نهادهای اداری ما که از بودجه عمومی ارتزاق می‌کنند هم حاضر نیستند در غذاخوری‌های خود از ظروف سفال استفاده کنند، مدیران ما در اتاق‌هایشان از سفال حتی به عنوان شیء زینتی هم استفاده نمی‌کنند و مردم هم که به طور کامل سفال را از سفره خود حذف کرده‌‌اند.

خوش‌سیرت که 20 سال در کارگاه‌های سفال کار کرده است، سابقه تولید سفال در لاله‌جین را مربوط به 8 قرن پیش از این می‌داند و می‌افزاید: براساس مستندات تاریخی، از 750 سال قبل از این در لاله‌جین سفال تولید می‌شده است و تا زمانی نه چندان دور، تمام ظروفی که مردم این منطقه استفاده می‌کردند، ظروف سفالی بود، اما امروز حتی مردم استان همدان که به واسطه نزدیکی به لاله‌جین امکان استفاده گسترده از این ظروف را دارند هم از این ظروف استقبال نمی‌کنند.

این تولیدکننده البته تصریح می‌کند که طی چند سال گذشته اقداماتی در زمینه تولید ظروف سفالی انجام شده است که با استقبال مسافران و مردم منطقه روبه‌رو شده، اما هنوز هم آنچنان که باید، ظروف سفال به خانه‌های مردم راه پیدا نکرده است.

سفرهای استانی رئیس‌جمهور فرصت مناسبی بود تا تولیدکنندگان سفال در لاله‌جین، دغدغه‌های خود را درباره ترویج استفاده از سفال با رئیس قوه مجریه در میان بگذارند؛ نتیجه این بازگو کردن دغدغه‌ها، دستور رئیس‌جمهور به سازمان میراث فرهنگی بود که در آن تاکید شده بود، سازمان میراث فرهنگی باید به گونه‌ای برنامه‌ریزی کند که در آینده‌ای نزدیک در خانه هر یک از ایرانیان حداقل یک ظرف سفال وجود داشته باشد.

به واقعیت پیوستن این سخن رئیس‌جمهوری علاوه‌بر این‌که می‌تواند اقتصاد بخش تولید سفال را تا حد چشمگیری افزایش دهد، نوید این را نیز می‌دهد که ایرانیان بیشتری با ظروف سفالین آشنا شوند، اما متاسفانه مدت‌ها پس از گذشت این سخن احمدی‌نژاد هنوز هیچ خبری از اجرایی شدن این برنامه نیست.

بهجت عباسی، معاون صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان همدان با دفاع از رویکرد این سازمان در گسترش تولید سفال، آمار مربوط به واردات و فروش گسترده اجناس وارداتی در لاله‌جین را انکار می‌کند و می‌گوید: در حال حاضر 700 کارگاه تولیدی در لاله‌جین به تولید ظروف سفال و اجناس زینتی مشغول هستند و برخلاف ادعاها تاکنون هیچ کارگاهی به خاطر واردات یا گسترش عرضه ظروف وارداتی تعطیل نشده است.

عباسی تاکید می‌کند که استقبال نشدن از ظروف سفالی علاوه بر رواج استفاده از ظروف خارجی به ضعف تولیدکنندگان سفال نیز مربوط است و اتحادیه صنف سفال و سرامیک لاله‌جین به عنوان نهادی صنفی موظف است که تولیدکنندگان سفال را آموزش دهد و الفبای حضور در بازار امروز ظروف را برای آنها تشریح کند؛ زیرا اگر مردم در مراجعه به بازار با ظروفی روبه‌رو باشند که به لحاظ کیفیت و زیبایی قابلیت رقابت با محصولات خارجی را داشته باشند، حتما از این ظروف استفاده می‌کنند.

محمد سلیمی که تحصیلکرده مهندسی شیمی است و از 10 سال پیش، مشغول تدریس اصول لعاب‌کاری به سفالگران لاله‌جینی و دانشجویان صنایع دستی است، رویکرد غیرحرفه‌ای و غیرکارشناسی دولت به تولید سفال را علت اصلی محو شدن سفال از سفره‌های ایرانی می‌داند و می‌گوید: بی‌انصافی است اگر علت فراموشی سفال را در بی‌هنری سفالگران بدانیم؛ زیرا سفالگران ایرانی در مقایسه با همکاران خارجی خود به مراتب هنرمندتر هستند و چرخکارانی که در لاله‌جین یا میبد مشغول به کارند، درهیچ‌جای دیگر دنیا رقیب ندارند.

سلیمی با تاکید بر این‌که افزایش دانش سفالگران در ترویج استفاده از سفال موثر خواهد بود، تصریح می‌کند: نسل جدید سفالگران تحصیلکرده در راه است و اگر دولت از امروز برای به‌کار بردن بهینه این تحصیلکرده‌ها برنامه‌ریزی کند، بدون شک در آینده نه چندان دور نه تنها سفال به طور کامل حذف نخواهد شد، بلکه می‌توان امیدوار بود که با افزودن چاشنی خلاقیت و سواد به کارگاه‌های سفال، این محصول جایگاه واقعی خود را در سفره‌های ایرانی پیدا کند.

احمد رجبی، مدیر اجرایی سابق اتحادیه سفال و سرامیک لاله‌جین که بعنوان فعال مطبوعاتی در حوزه صنایع دستی فعالیت می‌کند؛ از خطر تبدیل شدن کارگاه‌های سفالگری لاله‌جین به واحدهای تولید چینی بهداشتی خبر می‌دهد و می‌گوید: در حال حاضر صادرات سفال لاله‌جین 36 درصد نسبت به سال گذشته کاهش یافته است که این آمار درباره فروش داخلی هم چندان امیدوارکننده نیست.

وی تاکید می‌کند: متاسفانه شرایط برای تولیدکنندگان ظروف سفالی به‌گونه‌ای پیش می‌رود که تحت فشار افزایش هزینه‌های تولید از جمله هزینه سوخت مجبور شده‌اند کارگاه‌های خود را تغییر کاربری دهند و به سمت تولید چینی‌آلات بهداشتی و سنگ توالت پیش بروند که نتیجه این اتفاق، چیزی جز کاهش تولید ظروف سفالی و حذف شدن همیشگی آن از سفره‌های ایرانی خواهد بود.

چرخی در بازار امروز ظروف مصرفی مردم و گشت‌وگذاری در سفره‌های ایرانی نشان می‌دهد که ذائقه مردم امروز ایران، نیازمند ظروفی است که در رنگ و شکل و ابعاد در اوج خلاقیت باشند. با آنچه سال‌ها در سفره‌های ایرانی مصرف می‌شد، متفاوت باشند. رسیدن به این خلاقیت در مرحله اول نیازمند اهتمام سفالگرانی است که نبض تولید این اجناس را در اختیار دارند و در قدم دوم نیازمند بازاریابی مناسب برای گسترش استفاده از این اجناس است؛ زیرا تا زمانی که یک تفکر خلاقانه تبدیل به تولید انبوه نشود و مشتریان در جریان تولید این کالا قرار نگیرند، نمی‌توان انتظار داشت که مصرف آن رواج پیدا کند.