هوا بس ناجوانمردانه ناپاک است!

آمارها نشان می‌دهد در روزهای آلوده هوای تهران، شمار بیماران تنفسی تا ۶۰ درصد افزایش می‌یابد. بیشترین عامل مرتبط با تشدید بیماری‌های سیستم قلبی، عروقی و ریوی، افزایش آلاینده‌های دی‌اکسیدگوگرد، ذرات معلق و منواکسیدکربن است، به طوری که «آلودگی هوا در تهران به طور متوسط موجب کاهش ۵ سال از عمر تهرانی‌ها شده ‌است».

تهران شهری است که از 3 جهت سلسله کوه‌های البرز، آن را احاطه کرده و سالانه مقادیر زیادی منواکسیدکربن، اکسیدهای ازت و آلاینده ذرات معلق در فضای آن پخش می‌شود. از سوی دیگر، خسارات مرگ و میر ناشی از آلودگی هوا در تهران سالانه 640 میلیون دلار و بیماری‌های ناشی از آلودگی سالانه حدود 260میلیون دلار به اقتصاد کشور لطمه می‌زند.

سال ۱۳۷۴ نزدیک به یکصد نفر از کارشناسان و مدرسان محیط‌زیست، جغرافیا و شهرسازی در پی نشستی در سالن اجتماعات پارک شهر تهران، متنی موسوم به بیانیه «هوای تهران ۷۴» منتشر کردند که در آن برای نخستین‌بار از آلودگی هوای پایتخت به عنوان یک «بحران ملی» که راه مقابله با آن «عزم ملی» است، نام برده شد.

از آنجا که زندگی در کلانشهر‌ها بسرعت در حال تغییر است، اگر برنامه‌ریزی و سازماندهی لازم برای مواجهه با مشکلات آن پیش‌بینی نشود، زندگی در شهر‌ها ناممکن می‌شود؛ در حالی که چنین اتفاقی در حال وقوع است.

اولین قدم در این راه، تدوین الگو با توجه به عوامل توانمندساز در هر بخش و مسوولیت‌پذیری نهادها، سازمان‌ها و ارگان‌های مختلف در مسائل زیست‌محیطی و تبعیت از یک مدیریت واحد در شهر است.افسوس که نبود رویکردی منطقی، منسجم، یکپارچه و با ثبات و بی‌توجهی به نیازهای حال و آینده و عدم تمرکز خاص بر نیازهای شهروندان که طرف‌های ذی‌نفع در اقدامات این سازمان‌ها محسوب می‌شوند، اجازه اتخاذ تصمیمات نظام‌مند را به دستگاه‌های متعدد متولی کلانشهرها و تهران نمی‌دهد.

نقطه ضعف عمده دستگاه‌های متعدد که خود را متولی مدیریت کلانشهرها می‌دانند، توجه انحصاری آنها برنقاط قوت خود است که در این میان، کمبودها نه‌تنها شناسایی نشده که به دلیل بسیاری از سیاسی کاری‌ها و حواشی به فراموشی سپرده می‌شوند.

متاسفانه به دلیل نبود یک نهاد مشخص، متمرکز و پاسخگو برای مدیریت پایتخت، مسوولیت‌پذیری زیست‌محیطی در تمام نهادهای متولی شهر، ادغام شده است و هریک راهبرد و الگوی ارزشی خاص خود را دارند و در هر مرحله‌ای درجات مسوولیت‌گریزی خود را به نسبت حجم بحران تعیین می‌کنند و در نتیجه هیچ‌گاه در مقابله با چالش‌های پیش‌رو آن‌گونه که لازم است، مجهز نیستند. بنابراین امروز شاهد فرافکنی دستگاه‌ها برای اجرای طرح جامع مدیریت در حوزه مقابله با آلودگی هوا در شهر تهران هستیم که پایداری و توسعه آن، مهم‌ترین ضرورت مدیران است.

و هر سال اواخر پاییز و اوایل زمستان، تب کاهش آلودگی هوا و طرح‌های آرمانی مسوولان شهری و کشوری به صورت سریالی ابلاغ می‌شود، ولی صد افسوس که مردم تهران از همان سال 74 تا امروز نتوانسته‌اند طعم هوای پاک را بچشند.

حال آنچه مسلم است، مغفول ماندن اراده لازم و مستحکم در مواجهه با بحران‌هایی از این دست است، بنابراین با اجازه از شاعر فقید کشورمان اخوان ثالث باید بگوییم (هوا بس ناجوانمردانه ناپاک است....آه).

دکتر علیرضا اسماعیلی ‌/ ‌استادیار دانشگاه علوم انتظامی‌