بررسی موسیقی سریال «هزاردستان»

موسیقی هزاردستان یکی آثار ماندگار تلویزیون توسط مرتضی حنانه ساخته شد و مجموعه‌ای از نغمه‌ها و ملودی‌هایی است که او با توانمندی ویژه‌ای، آنها را برای سکانس‌ها و صحنه‌های گوناگون سریال تنظیم کرده است. برخی از آنها ملودی‌هایی هستند که با تغییراتی تنظیم و ارائه شده‌اند و بعضی دیگر به عنوان تم اصلی دستمایه آهنگساز برای آفرینش واریاسون‌‌های¹ گوناگون قرار گرفته‌اند. تم‌هایی را که حنانه تغییر یافته استفاده کرده، اغلب برای سازهای سولو (تک نواز) یا ترکیبی از دو یا چند ساز است که با ارکستر زهی با سازهایی مانند پیانو، گیتار و... همراه می‌شوند. این واریاسون‌ها با توجه به تکنیک بالای حنانه در آهنگسازی و هارمونی ویژه‌ای که او برای آثار خود به کار می‌برد و نیز ارکستراسیون رنگارنگ، به کلی طعم جدیدی به موسیقی می‌دهد. در این تنظیم‌ها حنانه از امکانات همه سازها از تار گرفته تا ساکسیفون، گیتار و... بخوبی بهره گرفته است.

اما وقتی سخن از موسیقی سریال هزاردستان به میان می‌آید، ناخودآگاه تیتراژ آن در ذهن تداعی می‌شود، آن چنان که ما اکنون این قطعه را به نام هزاردستان می‌شناسیم. ملودی اصلی تیتراژ پیش‌درآمدی است از ساخته‌های مرتضی نی‌داوود در آواز بیات اصفهان که ملودی بسیار شیرین و روانی دارد که ضمن پایبندی به اصالت موسیقی دستگاهی، نوآوری‌هایی نیز در آن به چشم می‌خورد.

در تنظیم حنانه تغییراتی وجود دارد از جمله تغییر تنالیته از بیات اصفهان Do به Re که طبیعتا برای اجرای ارکستر مناسب‌تر است، همچنین میزان‌بندی قطعه از 2/4 به 4‌/‌4 تغییر یافته است. آنچه باعث شده تنظیم حنانه این ملودی زیبا را برجسته‌تر و ماندگارتر کند در 4 مورد زیر قابل بازشناسی است:

1 ـ هارمونی: موسیقی هزاردستان در دوره‌ای از زندگی هنری حنانه پدید آمد که آهنگساز در اوج دوران پختگی خود قرار دارد. در این دوره حنانه تجربه‌های خود را در زمینه هارمونی ویژه خود ـ که بر آن نام هارمونی زوج نهاده بود ـ به کمال رساند و گوش شنونده‌ها و مخاطبان خود را با این سیستم هارمونی کاملا آشنا کرد. همین بافت هارمونیک ویژه‌ای که حنانه از آن بهره گرفته، موجب شده تنظیم این پیش‌درآمد رنگ و لعابی تازه و منحصر به فرد پیدا کند. فواصل دوم و چهارم به کار گرفته در آکوردها طعم خاص هارمونی حنانه است که به شیوه‌ای استادانه با موسیقی ایرانی آمیخته شده است.

2 ـ ارکستراسیون (سازآرایی)²: به طور کلی سازآرایی حنانه شیوه خاص خود اوست، هرچند برخی صاحب‌نظران موسیقی، شیوه ارکستراسیون وی را متاثر از آهنگسازان مدرن روس از جمله استراوینسکی می‌دانند، اما او توانسته به مرور به زبانی شخصی در ارکستراسیون موسیقی ایرانی دست یابد، به گونه‌ای که با بهره‌گیری آگاهانه از امکانات وسیع سازهای ارکستر سمفونیک ایده‌های خلاقانه خود را پیاده کند. در تیتراژ هزاردستان ـ پیش‌درآمد اصفهان ـ سازهای کوبه‌ای حضوری موثر و پررنگ دارند. آغاز موسیقی با مقدمه‌ای یک میزانی است که توسط گروه سازهای کوبه‌ای، شروعی کوبنده برای ملودی اصلی به حساب می‌آید یا در میانه موسیقی که جمله‌ای موثر به وسیله دو ساز تار ـ به صورت دوخطی ـ نواخته می‌شود، پس از پایان نیم‌جمله اول در سر ضرب جمله دوم، صدایی مثلث، معنی ویژه‌ای به تنظیم و ارکستراسیون قطعه می‌بخشد. از اصلی‌ترین ویژگی‌های ارکستراسیون این قطعه، حضور سازها با رنگ‌های صوتی متفاوت و آگاه با کنتراست بالاست. نقش پیانو و تار کنار گیتار و بادی‌های برنجی و گاه ترکیبی از آنها، رنگ‌آمیزی‌هایی بدیع و جذاب خلق می‌کند.

3 ـ جمله‌بندی: دو عامل پیش‌گفته (هارمونی و ارکستراسیون) به طور مشخص و حساب شده‌ای در اختیار جمله‌بندی موسیقی قرار دارند، هرچند به نظر می‌رسد تغییر میزان‌بندی از 4‌/‌2 به 4‌/‌4 هم با همین منظور صورت پذیرفته باشد. تفکیک جمله‌های موسیقی با کمک آکوردهای تعلیق در پایان نیم‌جمله‌ها و حل آنها در پایان جمله انجام می‌شود و در جمله‌های جدید، ارکستراسیون تازه به همراه تغییر فضای تنظیم (patch) به گوش می‌رسد که در این تغییر فضا اجرای جمله جدید به ساز یا گروه سازی جدید یا ترکیبی از گروه‌ها (مانند دوبله مورن‌ها و ویولن‌ها) واگذار می‌شود.

4 ـ افزودن جمله‌های رابط: در پایان جمله‌ها رابط‌هایی به موسیقی اضافه شده که برای پیشبرد روند موسیقی به جلو و ایجاد تنوع طراحی شده‌اند، اما نکته اینجاست که نگاه مدرن‌گونه حنانه به این رابط‌ها نه‌تنها آسیبی به اصل پیش‌درآمد نی داوود نزده، بلکه به قولی مطلبی به اصل اثر افزوده است.

تم‌های این پیش‌درآمد در موقعیت‌های گوناگون به صورت تغییر یافته برای ایجاد فضاهای شنیداری متفاوت همراه با تنظیم‌های متنوع مورد استفاده حنانه قرار گرفته که در هر نمود، ماهیتی نو می‌یابد.