سرمای مرگ، هدیه زمستان به مردم سهل‌انگار

بیشتر مردم مونواکسیدکربن را با عنوان قاتل خاموش می‌شناسند، اما چرا این گاز اینقدر خطرناک است و به طور کلی علت این که در تماس با این گاز دچار مسمومیت و حتی مرگ می‌شویم، چیست؟

خفگی و گازگرفتگی گاهی ناشی از استنشاق گازهای سمی‌ است. یکی از خطرناک‌ترین این گازها که می‌تواند سبب مسمومیت تنفسی و مرگ شود، گاز مونواکسیدکربن است. این گاز خطرناک، بسیار سمی، بی‌رنگ و بی‌بوست و از سوختن ناقص موادی مثل بنزین، زغال یا چوب حاصل می‌شود. از طرف دیگر سلول‌های بدن برای تداوم حیات و انجام سوخت‌وساز به اکسیژن نیاز دارند وکار انتقال اکسیژن به سلول‌های بدن توسط هموگلوبین خون انجام می‌شود. علت سمی‌ بودن گاز مونواکسیدکربن این است که میل ترکیبی این گاز با سلول‌های بدن بخصوص هموگلوبین حدود 200 برابر بیشتر از اکسیژن است. در نتیجه اگر فردی حتی به مدت کوتاه در معرض این گاز قرار بگیرد، این ترکیب صورت می‌گیرد. در چنین شرایطی اکسیژن دیگر به بافت‌ها نمی‌رسد و همین موضوع به سرعت باعث مسمومیت می‌شود. به دنبال مسمومیت با گاز مونواکسیدکربن سلسله عصبی فلج می‌شود و قدرت هرگونه اقدامی‌ از مسموم سلب خواهد شد.دراین حالت مسموم به خواب و مرگ آرام تن می‌دهد.

مهم‌ترین تاثیر گاز کربنیک یا مونواکسید روی سیستم عصبی است. البته سایر سیستم‌های بدن مانند قلب و عروق و ریه که در ارتباط مستقیم با سیستم حمل‌ونقل اکسیژن هستند نیز می‌توانند تحت تاثیر گاز مونواکسیدکربن قرار بگیرند و با عوارضی همچون سکته قلبی و مغزی همراه شوند، بنابراین می‌توان گفت، افرادی که مبتلابه بیماری‌های قلبی و عروقی هستند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند، چرا که ممکن است سکته قلبی و مغزی در این افراد به علت عود عارضه، تشدید شود. متاسفانه این عوارض کوتاه‌مدت نیستند و حتی ممکن است پس از گذشت 4 ماه بیمار دچار عارضه مغزی شود، بنابراین در وهله اول باید نوار قلبی و شرح حال 3 ماهه گذشته بیمارانی که در تماس با گاز مونواکسید قرار گرفته‌اند تا چند ماه بررسی ‌شود. همچنین سطح مقادیر پایین‌تر مسمومیت، برای زنان باردار بویژه زنان مبتلا به آسم و مشکلات ریوی ممکن است، عوارض بیشتری به همراه داشته باشد، زیرا کمبود اکسیژن در رشد جنین تاثیرگذار است و می‌تواند منجر به اختلال عمده مغزی و قلبی شود.

استنشاق این هوای آلوده در کوتاه‌مدت می‌تواند علائمی ‌همچون سردرد همراه با احساس سنگینی، ضعف، سستی و بیحالی، گیجی، تب، حالت تهوع و خواب‌آلودگی داشته باشد که این علائم براحتی قابل تشخیص نیستند. همچنین در طولانی‌مدت نیز می‌تواند منجر به حالت کما و عوارض غیرقابل برگشت در فرد شود.

اولین برخورد با مصدوم هوشیاری که به مسمومیت با گاز منواکسیدکربن دچار شده است، انتقال به محیط بازی است که در آن هوای تازه جریان دارد. تماس با اورژانس پیش‌بیمارستانی (115) یا انتقال به بیمارستان مرحله دیگر کار است. از آنجا که تشخیص این مسمومیت در وهله نخست برای پزشکان دشوار است، شرح حال فردی که مسموم را به مراکز درمانی انتقال می‌دهد، حائز اهمیت است. بنابراین فرد قبل از انتقال شخص مسموم به بیمارستان باید بخوبی به واکاوی محیط اطراف فرد مسموم بپردازد، زیرا در بررسی‌های معمولی ممکن است بسیاری از علائم بوضوح قابل تشخیص نباشند.

بیماران در معرض عوارض کمبود اکسیژن همچون بیمارانی که با علائم ‌کما مراجعه کرده یا افرادی که بیماری زمینه‌ای آنها همچون بیماران قلبی یا تنفسی تشدید شده ‌است، باید از نظر پیشرفت یا بروز عوارض تحت نظر قرار گیرند. برای درمان این افراد روش‌های خاصی به کار برده می‌شود. نخستین اقدامی‌که برای بازگشت علائم حیاتی بیماران در حال اغما به کار برده می‌شود، این است که اکسیژن بشدت وارد ریه‌های این افراد می‌شود تا به این ترتیب اکسیژن با مونواکسیدکربنی که وارد خون شده است، جایگزین شود. میزان، شدت و وخامت گازگرفتگی به عوامل متعددی چون مدت زمان قرارگیری در برابر گاز، سن مصدوم، ابتلا به انواع بیماری‌های قلبی و عروقی و ریوی نظیر آسم و... بستگی دارد، بنابراین پروسه درمان این افراد نیز به شدت مسمومیت و بیماری زمینه‌ای فرد بستگی دارد. همچنین اگر فرد در کما به سر ببرد، دچار عوارض غیرقابل برگشت می‌شود که ممکن است تا ماه‌ها نیازمند استفاده از دستگاه تنفسی و اکسیژن بالا باشد.

متاسفانه در حال حاضر، گاز منواکسیدکربن (co) یکی از کشنده‌ترین گازهایی است که آمار قربانیان آن در فصل سرما بیش از هر زمان دیگری در کشور ما دیده می‌شود. بیشترین آمار قربانیان در مناطق روستایی و محروم و مناطقی که سطح طبقاتی مردم از نظر اقتصادی نامساعدتر است، دیده می‌شود زیرا این افراد عمدتا به صورت گروهی در فضایی بسته، از وسایل گرمایشی غیراستاندارد و ارزان قیمت استفاده می‌کنند. همچنین در سطح شهرها نیز ممکن است به دلیل سیستم‌های عایق‌بندی نامناسب، مکش نامناسب یا عدم مکش لوله‌های بخاری گازی و بد کارکردن شومینه گازی یا سوختن ناقص شومینه‌هایی که سوخت آنها چوب است، شاهد این گونه حوادث باشیم. آمار مرگ ناشی از خفگی با این گاز تنها در کشور ما بالا نیست، بلکه هر ساله قریب به 60 هزار نفر از مردمان کشورهای پیشرفته اروپایی و آمریکایی نیز در اثر بی‌توجهی به استفاده از نکات هشداردهنده هنگام استفاده از وسایل گرمایشی، جانشان را از دست می‌دهند. در واقع مشکلات مرتبط با سیستم‌های گرمایشی فصل زمستان مساله‌ای عمومی است و تنها مختص کشورهای در حال توسعه نیست.

مهم‌ترین عامل بروز این نوع حوادث غفلت و عدم‌آگاهی مردم است. بهترین راه پیشگیری از ابتلا به این عارضه یا مرگ نابهنگام این است که ما شناخت نسبی و اولیه در مورد این گاز کشنده و چگونگی ایجاد آن داشته باشیم. طبعا اگر شرایط بروز و ایجاد این گاز وجود نداشته باشد، پدیده گازگرفتگی و به دنبال آن مسمومیت و در نهایت مرگ نیز بروز نخواهد کرد، بنابراین به منظور جلوگیری از گازگرفتگی و به حداقل رساندن احتمال این خطر پیشنهاد می‌شود، افراد همیشه نسبت به وضعیت تهویه محیط منزل خود هوشیار باشند و از افراد آشنا با وسایل گرمایشی برای وصل‌کردن بخاری استفاده کنند همچنین از سالم‌بودن دودکش اطمینان حاصل کنند و هرگز در محیط‌های در بسته از وسایل گرمایشی غیراستاندارد استفاده نکنید.

فرزانه صدقی