راز یک شهادت

در میان مفاهیم ژانر دفاع مقدس، شهادت و اسارت هم از حیث نمایشی، پرتعلیق و دراماتیک هستند و هم ظرفیت معنایی بالایی برای تاویل‌های معنوی و مفهومی دارند. البته اکبر منصور فلاح در سریال «جاودانگی» از پس استفاده از این ظرفیت‌ معنایی برنیامد و آن را به روایتی شعاری و خنثی بدل کرد. باید پذیرفت به تصویر کشیدن قهرمان‌های دفاع مقدس و ملی معاصر بسیار دشوارتر از روایت زندگی یک شخصیت تاریخی است. شخصیت‌های تاریخ گذشته به واسطه دوری زمانی این امکان را فراهم می‌کند تا از تخیل و رویاپردازی بیشتری استفاده شود که این درباره شخصیت‌های معاصر یک ضعف بزرگ محسوب می‌شود و به همین واسطه شاید نمایش داستانی قهرمانان معاصر، بیشتر لحن و ساختاری مستندگونه به خود می‌گیرد.

جاودانگی نیز همچون سریال «شوق پرواز» داستان زندگی یکی از شهدای جنگ تحمیلی را دستمایه روایت خود قرار داده و این بار سراغ شهید تندگویان، وزیر نفت جمهوری اسلامی رفته است. محمد جواد تندگویان در 29 سالگی به عنوان وزیر نفت دولت جمهوری اسلامی ایران برگزیده شد، اما پس از 38 روز از زمان تصدی وزارت به اسارت نیروهای بعثی عراق در ‌آمد. چند ماه بعد از اسارت او، هدی دخترش به دنیا می‌آید، سال‌ها می‌گذرد و هدی در انتظار بازگشت پدرنادیده خویش است. همه اسرا به وطن باز می‌گردند، اما پس از سال‌ها چشم انتظاری جنازه پدر بر می‌گردد و به هدی می‌گویند پدرش به بهشت و نزد خدای خویش بازگشته است. هدای کوچک با خودش قرار می‌گذارد مسیری را در زندگی پیش بگیرد تا همچون پدر شهیدش به بهشت برود و او را که هیچ‌گاه ندیده، ببیند. پس با این تصمیم، بزرگ می‌شود و در زندگی با نشانه‌هایی از حضور او مواجه می‌شود.

شهید تندگویان قرآنی برای دختر نادیده‌اش هدی به یادگار می‌گذارد که پس از سال‌ها به دست او می‌رسد. هدی با مطالعه قرآن متوجه می‌شود پدرش با اشاره به آیات و سوره‌های خاصی این نامه‌ها را نوشته است. هدی در پی شناخت بیشتر پدر و پی بردن به راز اسارت و شهادتش سفری را آغاز می‌کند و به شناخت دیگری از وی می‌رسد. ساختار کلی سریال و قصه، بازنمایی همین روایت و در واقع بازخوانی و معرفی شهید تندگویان به مردم است. هدی با همین تصمیم یعنی شناخت آگاهانه پدرش بزرگ می‌شود و در طول زندگی نیز نشانه‌ این حضور را تجربه می‌کند. در واقع قهرمان نمایشی و حاضر این سریال، هدی دختر شهید تندگویان است که تصمیم می‌گیرد ناشناخته‌های مرگ پدر را کشف کند و همین مکاشفه، درونمایه اصلی سریال است.

این الگو در سریال شوق پرواز نیز به نوعی دیگر برای معرفی و بازشناخت شهید عباس بابایی صورت گرفت و اساسا این دو سریال را از لحاظ موضوع و رویکرد و روایت می‌توان به هم شبیه دانست و این مجموعه‌ها نشان می‌دهد رسانه ملی قصد دارد قهرمانان ملی و مذهبی را که شاید نسل جوان امروز کمتر با آنها آشنایی دارد، از طریق قصه‌پردازی و سریال‌سازی معرفی کند و ازاین طریق البته برخی ارزش‌های انسانی و انقلابی آن روزها را به یاد بیاورد و برجسته کند، سریالی که قرار است از شجاعت و مقاومت قهرمانی سخن بگوید که صرفا یک شخصیت سینمایی نیست، بلکه قهرمان واقعی است که شاید نشانه‌های قهرمانی‌اش با الگوهای غالب سینمایی متفاوت باشد. اتفاقا دشواری کار نیز در دراماتیزه کردن همین موقعیت است که کارگردان را بیشتر به سمت یک کلیپ نمایشی سوق داده است. منطقی این است که سریال‌هایی با این سوژه را که قطعا برای رسانه ملی فراتر از ایجاد سرگرمی مخاطب اهمیت دارد و اصلا این مجموعه به سفارش و حمایت وزارت نفت ساخته شده است، نباید به کارگردانانی سپرد که تجربه کارهای سنگین را ندارند. در ضمن این‌که این سریال از بازیگران سرشناس و باتجربه هم بهره‌ای ندارد. درحالی که وقتی قرار است درباره یکی از شخصیت‌های مطرح جامعه، سریالی ساخته شود، دست‌کم بازیگر اصلی وخود قهرمان آن باید یک بازیگر چهره و قدرتمند باشد تا بتواند تاثیرگذاری لازم را بر تماشاگر داشته باشد؛ اتفاقی که در شوق پرواز با بازی شهاب حسینی در نقش شهید بابایی رخ داد.

جاودانگی، سریال پرلوکیشنی است که این به زندگینامه‌ای بودن سریال برمی‌گردد و این‌که قهرمان اصلی آن در شهرهای مختلفی حضور داشته است. گرچه نزدیک به نیمی از قصه در تهران تصویربرداری شده، اما شهرهایی مثل آبادان، اهواز، سوسنگرد، جزیره خارک و بیش از همه محلات، بخشی از لوکیشن سریال هستند که در ایجاد تنوع و ریتم بهتر قصه، تاثیر مثبتی گذاشته‌اند.

واقعیت این است ساختار سریال نه به واسطه رویکرد مکاشفه‌ای آن برای بازشناسی قهرمانش لحن رمزگونه‌ای دارد، که اصلا اسارت و شیوه شهادت خود شهید تندگویان نیز در هاله‌ای از ابهام قراردارد که این عنصر، بخش معمایی قصه را پررنگ‌تر می‌کند. در واقع جاودانگی رمزگشایی از شهادت شهید تندگویان را دستمایه خود قرار داده و شاید پیوند مفهوم شهادت با ماهیت و ذات ماه محرم بهانه‌ای شد تا این سریال که در سال 88 تولید شده بود، در محرم امسال روی آنتن برود.