جایگاه طنز در فیلم مستند

به طور کلی فیلمسازی مستند در وهله‌ نخست جدی‌تر از فیلم داستانی به نظر می‌رسد و مخاطب و مستندساز هر دو، تصور می‌کنند از فیلم مستند باید انتظار آگاهی‌دهی علمی داشت نه ارائه‌ پیام اجتماعی در لفافه‌ طنز و سرگرمی و جذابیت‌های اینچنینی؛ در صورتی که عکس این قضیه صادق است. یعنی اگر قرار باشد جایگاه طنز و سرگرمی را در فیلمی مهم‌تر و ضروری‌تر بدانیم آن فیلم بی‌تردید اثر مستند خواهد بود نه کار داستانی، چراکه ما در فیلم داستانی از قابلیت تخیل بهره می‌بریم، حال آن‌که اقتضای فیلمسازی مستند، وفاداری به واقعیت است. عنصر طنز نه مثل تخیل است که با واقعیت زندگی فاصله داشته باشد و نه عدم‌انعطاف پرداخت جدی و خالی از شوخ‌طبعی را دارد. فیلم مستندی که حرف خود را در قالب طنز ارائه می‌کند قادر خواهد بود گستره‌ بیشتری از مخاطبان را با موضوع خود درگیر کند و تأثیر اجتماعی بالاتری ـ حتی در قیاس با فیلم داستانی ـ داشته باشد.

یکی از مهم‌ترین مستندسازانی که در آثار خود استفاده‌ مناسبی از مقوله‌ طنز کرده، مایکل مور است. شهرت این فیلمساز آمریکایی در مقایسه با دیگر مستندسازان دنیا چه بسا ریشه در همین رویکرد شوخ‌طبعانه‌ فیلم‌های او داشته باشد و این‌که مخاطب چنین آثاری فقط قشر تحصیلکرده یا هنرمندان و مستندبین‌های حرفه‌ای نیستند. آثار مایکل مور را هر قشری از جامعه می‌تواند دوست داشته باشد و برای لذت بردن از فیلم‌های این فیلمساز بانمک و سرزنده‌ سینمای مستند، هیچ نیازی به داشتن آگاهی از ویژگی‌های فیلم مستند یا بایدها و نبایدهای مواجهه با این نوع فیلم‌ها نیست. میان فیلمسازان پیشین سینمای مستند هم می‌توان از مستندساز هلندی، برت هانسترا نام برد که 2 اثر مشهور او یعنی «شیشه» و «باغ وحش» هر دو با چاشنی طنز و شوخی، کار شده‌اند.

از نمونه‌های ایرانی اما کمتر مستندی را می‌توان سراغ داشت که با چنین رویکردی ساخته شده باشد. با این حال نمونه‌ خوب و قابل قبولی همچون «تهران انار ندارد» از جمله مستندهای ایرانی منحصربه‌فردی است که توانسته توجه مخاطب ایرانی بی‌اعتنا به مقوله مستند را هم به خود جلب کند و چه بسا اصلا امکان‌پذیر شدن نمایش این فیلم روی پرده‌ سینماها ریشه در همین متفاوت بودن رویکرد این اثر در مقایسه با دیگر مستندهای تولید شده، توسط مستندسازان داخلی داشته باشد.