جوایز ‌ادبی به شرط حمایت

این روزها شاهد برگزاری جایزه ادبی جلال آل‌احمد هستیم که جایزه‌ای است نوپا و عمر چندانی ندارد، اما به واسطه این‌که قرار است به برگزیدگان خود 110 سکه بهار آزادی اعطا کند، به نظر پررنگ‌تر از دیگر جوایز ادبی می‌آید و موجب می‌شود که نام جایزه جلال هم مانند نام نویسنده‌اش در ذهن‌ها بماند.

بنیان این جایزه ادبی که هم‌اکنون در چهارمین سال از برگزاری خود قرار دارد، سال 1385 از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی گذاشته شد و هر سال 2 آبان همزمان با تولد جلال آل‌احمد به کار خود پایان می‌دهد. چنانچه از سوی مسوولان اعلام شده هدف از اهدای این جایزه ارتقای زبان و ادبیات ملی دینی از رهگذر بزرگداشت پدیدآورندگان آثار برجسته بدیع و پیشرو است و ضوابط آن درخصوص تولید فکر ادبی ـ‌هنری اسلام‌گرا و تقویت روحیه انتقادی علمی ‌نسبت به ترجمه‌های موجود ادبی و هنری است.

در این جایزه، کتاب‌هایی بررسی و داوری می‌شوند که برای نخستین بار در سال پیشین منتشر شده‌اند. محورهای مورد ارزیابی هیات داوران عبارتند از داستان بلند، داستان کوتاه، نقد ادبی، مستندنگاری و تاریخ‌نگاری.

می‌توان گفت این جایزه ادبی به سبب این‌که گران‌ترین جایزه ادبی ایران است همواره حاشیه‌های فراوانی داشته و گاه منتقدان و نویسندگان از آن گلایه‌هایی هم داشته‌اند. مانند نخستین دوره این جشنواره که هیچ اثری را شایسته دریافت جایزه 110 سکه‌ای خود ندانست و بسیاری را ناراحت کرد.

البته نه این‌که بگوییم نویسندگان به خاطر بعد مادی ماجرا به دل گرفتند، بلکه دلیل دیگری وجود داشت و آن هم این‌که چنین اتفاقی حکایت ازآن دارد که هیچ اثر شایسته‌ای در کشور منتشر نشده است، البته این موضوع به صورت غیرمستقیم بسیاری از جمله خود وزارت ارشاد را زیر سوال می‌برد، بماند این‌که این روزها یکی از مسوولان این وزارتخانه اعلام کرد که تنها 10 درصد کتاب‌هایی که در کشور منتشر می‌شوند ارزش خواندن دارند!

اما امسال 110 سکه جایزه جلال آل‌احمد سرانجام به یک داستان‌نویس تعلق گرفت. رمان «جاده جنگ» نوشته منصور انواری که تنها 5 جلد از این رمان تاکنون منتشر شده و جلد ششم آن در دست چاپ است.

همچنین نویسنده آن طور که پیش از این مصاحبه کرده در حال نگارش جلد هفتم آن است و حال این پرسش به میان می‌آید که چگونه می‌شود رمانی را به ‌عنوان اثری برتر برگزید که هنوز به طور کامل منتشر نشده است؟

اما از این داستان بگذریم و برویم بر سر موضوع این گزارش. اما و اگرهای جایزه جلال و سایر جایزه‌های ادبی این سوال را در ذهن ایجاد می‌کند که اساسا اعتبار جایزه‌های ادبی در ایران به چه چیزهایی بستگی دارد و این‌که از نظر اهالی فرهنگ و هنر کدام جایزه از اعتبار بیشتری برخوردار است.

بسیاری از نویسندگا نی که با آنها تماس می‌گیرم سکوت می‌کنند و می‌گویند ترجیح می‌دهند درباره این موضوع حرفی نزنند. برخی که دوست ندارند نامی ‌از آنها در گزارش بیاید هیچ جایزه‌ای را معتبر نمی‌دانند. یکی دیگر از نویسندگان گلایه می‌کند از این‌که جایزه‌های ادبی خصوصی هم باید بتوانند براحتی فعالیت کنند و خلاصه این‌که دیدگاه‌های متفاوتی مطرح می‌شود، اما باز هم تعداد نویسندگانی که دوست ندارند سوالم را پاسخ دهند، بیشتر است.

محمد میرکیانی، یکی از نویسندگانی است که سوالم را پاسخ می‌دهد. وی می‌گوید: جوایز ادبی متعددی در کشور ما فعالیت دارند؛ بعضی خصوصی هستند و برخی هم دولتی. جوایز ادبی در دنیا کارکردهای فراوانی دارند، اما اعتبار آنها در ایران به موج تولید اثر ادبی بستگی دارد. اگر بتوانیم موج سالم فرهنگی ایجاد کنیم، آثار ادبی خوب و جشنواره‌هایی پربار خواهیم داشت.

چنانچه از گفته میرکیانی برمی‌آید، این آثار ادبی هستند که به جشنواره‌ها و جوایز ادبی اعتبار می‌بخشند و نمی‌توان بصراحت یک جایزه را بر سایر جوایز ترجیح داد.

این نویسنده کودک و نوجوان معتقد است که باید بررسی شود تا ببینیم کدام جایزه ادبی موج سالم فرهنگی ایجاد می‌کند تا بتوان درباره آنها قضاوت کرد و گرنه نمی‌توان به صرف نام یک جشنواره یا جوایز آن درباره معتبر بودن یا نبودن آنها قضاوت کرد.

احمد شاکری، دیگر نویسنده‌ای است که با وی گفت‌و‌گو کردیم. شاکری که خود تاکنون در گروه داوران جایزه ادبی جلال آل‌احمد بوده معتقد است این جایزه معتبرتر از سایر جوایز ادبی کشور است. این نویسنده ابتدا شروع می‌کند به توضیح دادن درباره این‌که جوایز ادبی معتبر چه خصوصیاتی را دارند. وی می‌گوید که یک جایزه ادبی معتبر باید استقلال داشته باشد و برآمده از فرهنگ خودی باشد.

نویسنده کتاب «عریان در برابر باد» ادامه می‌دهد: جشنواره‌ها نیاز دارند که گروه داوری منسجم و دقیق داشته باشند، این افراد باید جزو صاحبان فکر باشند و علاوه بر آن بتوانند با صراحت و شجاعت وظایف یک داور را انجام دهند.

به اعتقاد شاکری جشنواره معتبر آیین‌نامه مدون و دقیق هم دارد، وی جایزه ادبی جلال آل‌احمد را واجد همه این شرایط دانسته و تاکید می‌کند که معتبرترین جایزه ادبی کشور است.

این نویسنده می‌افزاید: تاکید من بر معتبر بودن این جایزه ارتباطی به بخش مادی آن ندارد، در کشور ما به این وجه توجه زیادی می‌شود، اما با این حال بخش مادی ماجرا از جهتی برای دلگرم کردن نویسنده‌ها خوب است، از این‌رو می‌توان گفت جایزه ادبی جلال آل‌احمد از لحاظ مبلغ و داشتن هیات نظارت علمی‌ توانا از دیگر جشنواره‌های ادبی معتبرتر است.

وی ادامه می‌دهد: تعداد زیادی هم جوایز ادبی شبه‌روشنفکری داریم که مشخص است استقلال ندارند مانند جایزه «روزی روزگاری» به لحاظی وابسته است و گفتن از آن در اینجا نمی‌گنجد. جایزه ادبی غنی‌پور، یوسف، داستان انقلاب و.. هم چندان عمیق نیستند.

با این حال به نظر می‌رسد برای پاسخ دادن به این سوال بهتر است در ابتدا کارکرد جایزه‌های ادبی و نقش آنها را در وارد کردن کتاب در جامعه بررسی کنیم تا بتوانیم درباره آنها قضاوت کنیم.

مصطفی رحماندوست در این باره می‌گوید: اعتبار زمانی معنا دارد که باعث فروش بیشتر کتاب شود، هم اکنون جایزه‌های ادبی ما محور مواردی چون پرداخت هدایای مادی و سکه به نویسندگان می‌چرخند و در همین حد هم محدود می‌مانند. در این صورت جشنواره‌ها و جوایز ادبی نمی‌توانند کارکرد خوبی داشته باشند.

وی می‌افزاید: جایزه کتاب سال باید بتواند برترین جایزه ادبی کشور باشد، اما این اتفاق رخ نمی‌دهد، چون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ‌نقش حمایتی ایفا نمی‌کند و فعالیت‌هایش به انتخاب کتاب محدود می‌شود. این در حالی است که باید بعد از اعلام برگزیدگان فعالیت‌ها آغاز شود و راه‌ها یکی یکی برای ورود کتاب به جامعه باز شود، اما متاسفانه در پایان جوایز ادبی کتاب و نویسنده فراموش می‌شوند و می‌رود تا سال بعد.

به نظر می‌رسد جوایز ادبی در ایران چنان که باید و شاید نتوانسته‌اند جریان‌ساز باشند و به گفته رحماندوست، به دادن هدیه‌های مادی محدود می‌شوند. البته این هدایا در شرایطی که بخش عمده‌ای از افراد جامعه با کتاب آشتی نیستند و نویسنده در تامین معاش خود مشکل دارد موهبتی محسوب می‌شوند، اما با این حال نباید فراموش کرد که اگر این مسیر ادامه پیدا کند جایزه‌های ادبی نمی‌توانند نقش خود را بدرستی ایفا کنند.