جغرافیای تاریخی کوفه

مسلمانان و نگارش تاریخ

تالیف: عبدالعلیم عبدالرحمن خضر

ترجمه: صادق عبادی

ناشر: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها 335 صفحه

مؤلف کتاب «مسلمانان و نگارش تاریخ»، پژوهشی در تاریخ‌نگاری اسلامی معتقد است که این کتاب کوششی ناچیز است که می‌خواهیم در آن ثابت کنیم که «تاریخ» پدیده‌ای بیگانه در اندیشه اسلام نیست. مسلمانان آن را از دیگران اقتباس نکرده‌اند، بلکه روش‌های پژوهش تاریخی که اروپا با آن آشنا شد، نخست، بر کوشش‌های دانشوران مسلمان در این زمینه تکیه کرد. مسلمانان نخستین کسانی بودند که تاریخ را برای یک علم، روشمند ساختند و به سوی گستردگی و عمومیت راه بردند و نظرشان درباره تاریخ، منبعی برای ثبت عبرت‌ها، شناخت و حرکت زندگی در مسیر زمان بود و این دیدگاه از قرآن و سنت نبوی سرچشمه می‌گرفت.

قرآن، به مسلمانان «اصول و روش» بالنده‌ای در شناخت حرکت تاریخ بشر عرضه کرد و سپس «قوانین» و «عبرت‌هایی» را که بر پدیده‌های تاریخی فرمان می‌راند، برگزید. قرآن همه مطالب کتاب‌های آسمانی پیش از خود را گرد آورده و این کار را گاهی با تفصیل و گاهی با ایجاز انجام داده است.

در هر دو حالت قرآن، از ابهام حاکم بر بسیاری از مسائل تاریخی پرده برگرفت و آن را بدون پیچیدگی، روشن ساخت. اما سنت نبوی، از درس‌ها و آموزه‌های محمد مصطفی (ص) انباشته شد و مسلمانان را بر اهتمام و توجه به قرآن به عنوان سرچشمه‌ای بزرگ برای همه زوایای معرفت، تشویق کرد.

در پرتوی آن مفاهیم بلند، مسلمانان راه و روش علمی نگارش تاریخی را آشکار کردند و آن مفاهیم همچنان همراه این دانش، پشتوانه و توجیه‌کننده وجود آن در سراسر تاریخ اسلامی بود. حقیقتی که از لا‌به‌لای فصل‌های این کتاب بیان می‌شود، ضرورت بازگشت به روش اسلامی نگارش تاریخ است، پس از آن‌که در جهان معاصر ما، روش‌های انحراف‌آمیز پدیدار شد که مسأله تفکر تاریخی را در تمدن اسلامی آلوده ساخت و به کژراهه کشاند و در کرانه‌های آن ابرهایی تیره پدید آورد که نشانه‌های اصالت و عمومیت آن را فرو پوشاند. این کتاب مشتمل بر هفت فصل است.