کمرنگ بودن غدیر دردنیای تصویر

ساخت این نوع فیلم و سریال‌ها از چند جهت حائز اهمیت است. یکی علاقه مخاطبان ایرانی به داستان‌ها و شخصیت‌های مذهبی خود است که از زمان کودکی درباره آنها شنیده‌اند؛ لذا دیدن این شنیده‌ها دارای جذابیت بالایی است و دیگر اهمیت و مقامی است که بزرگان دین در تفکر شیعی دارا هستند و سیره آنان همواره به عنوان الگویی برای بهترزیستن مورد احترام و اهتمام بوده است و هم از سوی حکومت نیز ساخت چنین آثاری به بسط ایدئولوژی و نهادینه کردن ارزش‌ها و الگوهای دینی و اخلاقی کمک می‌کند. بنابراین هیچ چیزبه اندازه هنر وآن هم سینما و تلویزیون که کارکرد ادبی و تصویری را با هم دارد، نمی‌تواند زبان شیوا و گویای این کار باشد لذا شاهد هستیم که نهادهای دولتی و متولیان رسمی فرهنگ در این زمینه سرمایه‌گذاری می‌کنند و از هنرمندان در خلق آثار فاخر و ارزشمند در سینمای دینی حمایت می‌کنند.

نسبت میان نمایش و دین را در دو ساحت می‌توان ردیابی کرد؛ به عبارت دیگر دین در عرصه نمایش به 2 شکل تجلی می‌کند و روایت می‌شود. یکی بازنمایی نمادین و نهادین مفاهیم و انگاره‌های دینی که برخی از گزاره‌ها و باورهای مذهبی را در درون ساختاری دراماتیک و صورتی داستانی روایت می‌کنند و شاید المان‌های مذهبی در آن به شکل مستقیم و تجسم‌یافته قابل مشاهده نباشد؛ مثلا در «خیلی دور، خیلی نزدیک» مساله ایمان به خدا در قالب یک داستان بازنمایی می‌شود و یا در سریال «میوه ممنوعه»، مرز میان گناه و ایمان در بستر یک قصه خانوادگی روایت می‌شود و دوم؛ فیلم و سریال‌هایی است که یا زندگی یک شخصیت دینی را دستمایه کار خود قرار می‌دهد و جنبه بیوگرافیک دارد، یا بخشی از تاریخ دین و حوادث و وقایع تاریخی در دین را به تصویر می‌کشد که در اینجا، آن اثر هم سویه مذهبی دارد و هم در ذیل ژانر تاریخی قرار می‌گیرد.

البته برخی از آنان هر دو وجه این مساله را پوشش می‌دهد و روایت می‌کند، مثلا در سریال «امام علی(ع)» هم شاهد بررسی زندگی و شخصیت امام هستیم و هم برخی از وقایع تاریخی مثل جنگ نهروان و جمل نیز به تصویر کشیده می‌شود. یا در همین سریال مختارنامه نیز تلویحا به قیام امام‌حسین(ع) اشاره می‌شود.

با وجود توجه زیادی که نسبت به ساخت آثار دینی در ایران صورت گرفته اما ما مثلا درباره خود پیامبر(ص) هنوز کاری انجام نداده‌ایم واگرفیلم «محمد رسول الله» را که یک اثر خارجی است در نظر نگیریم، در واقع اثری که به زندگی و وقایع دوران پیامبر(ص) پرداخته شده باشد، سراغ نداریم. قطعا یکی از این وقایع مهم، هم به لحاظ تاریخی و اعتقادی و هم از منظر دراماتیکی، داستان غدیرخم و اتصال نبوت به امامت است که جایگاه مهمی دست کم در تاریخ شیعه دارد و قطعا شیعی‌ترین حادثه مذهبی در تاریخ دین است که به لحاظ سینمایی نیزدارای قابلیت دراماتیک است و می‌تواند صحنه‌های باشکوه و عظیمی از تاریخ شیعه را به تصویر بکشد و در حافظه بصری مخاطبان ایرانی تثبیت کند.

برخی فقدان تصویر غدیر در سینما را نه صرفا به دلیل کمبود امکانات و تجهیزات سینمایی یا سهل‌انگاری و بی‌توجهی سینماگران و مدیران هنری به این مقوله که به خاطر برخی محدودیت‌های اعتقادی و مذهبی دراین‌باره می‌دانند که کارگردان‌های ایرانی در نشان دادن تصویر و شمایل ائمه و پیامبر معذوریت دارند و این با ذات و ماهیت سینما که تصویر است، همخوانی کامل ندارد؛ لذا وقتی به لحاظ ایدئولوژیکی نتوان یک واقعه را به تصویر کشید، غنای تکنولوژیکی نیز نمی‌تواند این مشکل را حل کند. اما برخی در مقابل معتقدند که آنچه در این ماجرا مهم‌تر است و پیام اصلی قصه را بازتاب می‌دهد، خود واقعه است نه شخصیت‌های دینی؛ لذا با استفاده از تمهیدات سینمایی که مثلا چهره این بزرگان را با نور منعکس یا سخنان آنان را به صورت نریشن بیان می‌کند، می‌توان این وقایع مهم مذهبی ـ تاریخی را به تصویر کشید و به عنوان یک سند سینمایی در حافظه هنری و تاریخی مردم تثبیت کرد.

به اعتقاد آنان واقعه غدیر خم، کم از جنگ‌های مذهبی و واقعه عاشورا ندارد و نقطه عطفی در تاریخ و باورهای دینی است که حتی به لحاظ سیاسی و تاویل‌های اجتماعی از دین نیز واجد اهمیت بالایی است. هر چقدر که به حافظه خود رجوع می‌کنم تا سکانس یا پلان و حتی دیالوگی از یک فیلم یا سریال درباره روز غدیر خم به یاد بیاورم، چیزی به ذهنم نمی‌رسد و این نشان می‌دهد که چقدر جای این واقعه عظیم که یکی از بزرگ‌ترین اعیاد مذهبی در میان شیعیان است، در سینما و تلویزیون ما خالی است.

جالب این‌که برخی از افراد، سینمایی شدن واقعه غدیر را دلیل مرزبندی‌های ایدئولوژیک که موجب واکنش و اعتراض‌های مذهبی و چه بسا قومی می‌دانند، می‌شود که به برخی از اختلافات ایدئولوژیک یا سیاسی و قومیتی دامن می‌زند لذا نباید سراغ آن دسته از وقایع و رخدادهایی رفت که آتش تفرقه را می‌افروزد. در حالی که در جهان رسانه‌ای شده امروز، چندان نمی‌توان به این نگرش تکیه کرد چرا که امروز همه ادیان و مذاهب در جهان، فرصت و رسانه کافی برای به تصویر کشیدن اعتقادات خود دارند و این مساله چندان مشکل‌ساز نیست. ضمن این‌که واقعه غدیر خم و عید قربان فی‌نفسه و در ذات خود واجد ظرفیت و ظرافت‌های دراماتیکی هستند ومی توانند به خاطره تصویری مخاطب بدل شوند.

البته بار این خلأ را تا حدودی تئاتر بر دوش کشیده و جبران کرده است و ما شاهد نمایشنامه‌هایی بوده‌ایم که این اتفاق را به اجرا درآورده‌اند، اما قطعا بازنمایی این واقعه مهم در سینما و عالم تصویر، ضمن تاثیرگذاری بیشتر بر مخاطبان، به ماندگاری آن نیز کمک می‌کند.