حرکت به سمت مفهوم‌گرایی

نکته‌ای که درباره ششمین دوره از دوسالانه مجسمه‌سازی حائز اهمیت است، سختگیری داوران در انتخاب آثار ارسالی بوده است. به طوری که در این دوره، 622 اثر از 622 هنرمند از 27 استان به دبیرخانه رسید که هیات انتخاب متشکل از مرتضی نعمت‌اللهی، ملک‌دادیار گروسیان، کورش گلناری، حمید سوری و ریما اسلام‌مسلک پس از دو مرحله بررسی آثار 67 اثر را انتخاب کردند.

بهداد لاهوتی دبیر اجرایی این دوره از دوسالانه نیز پررنگ‌ترین ویژگی این دوره را در قیاس با دوره‌های پیشین، وجود همین نکته یعنی نگاه موشکافانه هیات داوران برای انتخاب آثار خوانده است. او می‌گوید: بنای ما در این دوره براین بوده است که هر اثری به دوسالانه راه نیابد. به‌رغم این که این مساله طی سال‌های گذشته و در دوره‌های پیشین به چشم می‌خورد که اثری براساس نگاه استاد و شاگردی یا غیره به دوسالانه راه پیدا می‌کرد. در واقع، امسال داوران سعی کرده‌اند فارغ از هر بحثی به داوری و گزینش خود اثر بپردازند. این مساله باعث ورود چهره‌های جدید در دهمین دوره از بی‌ینال مجسمه‌سازی شده است. به بیان ساده‌تر، جوان‌ترها امسال بیشترین شرکت‌کنندگان دوسالانه بوده‌اند.

لاهوتی با اشاره به این که اغلب آثار در این دوره مفهوم‌گرا بوده‌اند ادامه می‌دهد: به طور کلی آثاری که در این دوسالانه ارائه شده را می‌توان به لحاظ کیفی مطلوب و قابل اعتنا دانست. با وجود این که آثار با موضوع آزاد ارائه شده‌اند، اما از منظر سطح کیفی در رده خوبی قرار گرفته‌اند و هنرمندان با توجه به دغدغه‌های ذهنی خود توانسته‌اند از این رهگذر کارهای خوبی ارائه دهند. اگرچه در میان آثار مفهوم‌گرا، کارهای فیگوراتیو و فرمالیستی نیز مشاهده می‌شود.

آنچه در نمایشگاه دوسالانه امسال به چشم می‌خورد، صرف نظر از گرایش هنرمندان به سمت کارهای مفهومی، علاقه‌مندی آنها به سمت و سوی هنر جدید نیز هست. این بحث را با لاهوتی نیز درمیان می‌گذارم. او نیز در این باره می‌گوید: مساله‌ای که درباره دهمین دوسالانه مجسمه‌سازی وجود دارد، حضور گرافیست‌ها و نقاشان است که طبعا به تنوع آثار نمایشگاه کمک زیادی کرده است. ضمن این که این اتفاق در دیگر شاخه‌های هنر تجسمی نیفتاده است. درعین حال، هنر جدید تاثیرات زیادی بر مجسمه‌سازی معاصر ما داشته است. کما این که در نمایشگاه امسال نیز شاهد ارائه آثاری به کمک هنر جدید بوده‌ایم.

لاهوتی که نایب رئیس انجمن مجسمه‌سازان نیز هست معتقد است بودجه‌ای که دوسال یک بار در اختیار دوسالانه‌ها قرار می‌گیرد به آن شکلی که باید کفاف مخارج دوسالانه را نمی‌دهد. او خاطر نشان می‌سازد: انجمن مجسمه‌سازان همواره با پاره‌ای مشکلات مالی مواجه بوده است و باید این را بپذیریم که بودجه در نظر گرفته شده برای دوسالانه‌ها اندک و در مواقعی ناچیز است. به طوری که بودجه‌ای که امسال به این دوسالانه تخصیص داده شده، چیزی حدود 90میلیون تومان است. این رقم برای مجسمه‌سازی که اصولا هنر گرانی به شمار می‌رود و برای مجسمه‌سازی که برای ساخت اثرش، بیش از این هزینه کرده طبعا اندک است. نکته دیگری که در این باره وجود دارد، افت و خیزها و وجود وقفه در برگزاری دوسالانه‌ها بوده است. بی‌تردید مداوم برگزار نشدن دوسالانه‌های تجسمی نمی‌تواند به آن شکلی که باید تاثیرگذار باشد. چه بسا در حال حاضر نیز، با تاخیر دوساله‌ای که در برگزاری دوره ششم دوسالانه به وجود آمده، آن جدیت در بین هنرمندان مجسمه‌ساز به چشم نمی‌خورد و به نظر می‌رسد هنرمندان از فضای دوسالانه‌ای دور شده‌اند.

لاهوتی به برگزاری نمایشگاه مجسمه‌های کوچک که 7 سال است در اسفندماه برگزار می‌شود اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: تاخیر در برپایی دوسالانه‌ها به هر دلیلی موجب می‌شود هنرمندان به سمت و سوی دیگری گرایش یابند. به عنوان مثال، حضور هنرمندان در نمایشگاه مجسمه‌های کوچک در مقایسه با حضور در دوسالانه مجسمه‌سازی پررنگ‌تر بوده است. فارغ از اینها با ایجاد یک دوره وقفه در برگزاری دوسالانه‌ها، مخاطب نیز فاصله‌اش با این هنر بیشتر می‌شود. از این رو، تصور می‌کنم وقت آن رسیده که دوسالانه‌ها در قالب تجمیع هنرها برگزار شوند. یعنی دیگر به شکل مجزا، دوسالانه نقاشی، مجسمه‌سازی، گرافیک و... نداشته باشیم. بلکه با برپایی یک دوسالانه بزرگ، تمام شاخه‌های هنر تجسمی را در کنار یکدیگر جمع کنیم. تجمیع‌کردن این هنرها به این خاطر امروز ضروری به نظر می‌رسد که دیگر مرزی میان هنرهای تجسمی وجود ندارد و همه آنها به نوعی در یکدیگر تخلیط شده‌اند.

لاهوتی درباره فضای نمایشگاهی برای برپایی دوسالانه‌ها تاکید می‌کند: همیشه براین اعتقاد بوده‌ام که یکی از سوله‌های نمایشگاه بین‌المللی می‌تواند فضای مطلوبی برای ارائه آثار دوسالانه باشد و نیاوران به‌رغم داشتن فضای گسترده برای برگزاری چنین دوسالانه‌ای مناسب به نظر نمی‌رسد.

با این هنرمند بحث تصویب یک دهم درصد از بودجه عمرانی کشور که طی ماه‌های اخیر به خرید آثار هنری اختصاص یافته است را مطرح می‌کنم و نظرش را دراین باره می‌پرسم. لاهوتی می‌گوید: به نظر می‌رسد اگر آثار درست و براساس یک نگاه کارشناسی خریداری شود، می‌تواند اتفاق خوبی در حوزه تجسمی تلقی شود. متاسفانه در سال‌های گذشته شاهد نگاه یکسویه کارشناسی بوده‌ایم.

به عنوان مثال، موزه هنرهای معاصر تهران نباید تا زمانی که محمدحسین عماد مجسمه‌ساز شناخته شده است به سراغ کار دانشجویان برود و از آنها کار خریداری کند. حیف است که در خزانه موزه، آثاری از کار پیشکسوتان به چشم نخورد. در واقع، خرید آثار باید به شکل حرفه‌ای صورت بگیرد. ضمن این که نگاه انجمن‌ها نیز باید دراین خرید سهیم باشد.

کورش گلناری یکی از اعضای هیات داوران این دوره از دوسالانه نیز با اشاره به این که 67 اثر ارائه شده در این نمایشگاه از کیفیت قابل قبولی برخوردار بوده‌اند، می‌گوید: اگرچه مقایسه ششمین دوسالانه با دوره‌های پیشین اندکی سخت است، به این خاطر که برخی از هنرمندان مجسمه‌ساز به دلایل مختلفی در این دوسالانه شرکت نکرده‌اند و طبعا جای هنرمندان حرفه‌ای در این نمایشگاه خالی بوده است. اما به طور کلی، در این دوره شاهد حرکت به سمت هنر جدید هستیم. یا بهتر بگویم، گرایش‌های نوتری که توانسته به مجسمه‌سازی معاصر رونق بهتری بخشد. در واقع، وجود این گرایش‌ها که از دهه 60 به بعد در عرصه مجسمه‌سازی ما شکل گرفته، موجب بروز اتفاقات مطلوبی در این حوزه شده است. اگرچه، در مجسمه‌سازی همواره رویکردهای مختلفی چون انتزاعی، فیگوراتیو، ترکیب مدیا و... وجود داشته است، اما حرکت به سمت هنر جدید نیز می‌تواند در ردیف اتفاقات تازه در عرصه مجسمه‌سازی قلمداد شود.

وی اضافه می‌کند: در ششمین دوره از دوسالانه شاهد تنوع آثار بوده‌ایم و این تنوع به رشد مجسمه‌سازی در وضعیت فعلی منجر شده است.

به طوری که در ارائه آثار هم پایبندی به سنت‌های گذشته را مشاهده می‌کنیم و هم رویکردهای تازه‌ای را می‌بینیم که با استفاده از ویدئو یا ترکیب مدیا در قالب مجسمه ارائه شده‌اند، اما تصور می‌کنم متریال هیچ وقت درعالم هنر حاکم نبوده است. بلکه باید متریال و مدیا در خدمت ذهنیت هنرمند قرار گیرد. در واقع، این هنرمند است که باید تصمیم بگیرد.

این عضو هیات داوران درباره جایگاه مجسمه‌سازی نیز می‌گوید: مجسمه‌سازی روند خوبی را شروع کرده است و به‌لحاظ ذهنی با جهان فاصله‌ای ندارد. بلکه از منظر امکانات حرفه‌ای کمی عقب هستیم و حمایت‌کننده مالی نیز دراین هنر وجود ندارد.

در حال حاضر، سه دانشگاه هنر، دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و دانشگاه نیشابور دارای رشته مجسمه‌سازی هستند، اما فارغ‌التحصیلان این رشته‌ها همواره به لحاظ بازار کار دارای مشکل هستند و حتی وقتی تخصص خود را از این رشته دریافت می‌کنند به دلیل نبود بازار کار و این که مجسمه‌سازی هنر گرانی است و احتیاج به امکانات و وسایل زیادی دارد، آن را رها کرده و به سراغ شغل دیگری می‌روند.

این مجسمه‌ساز باسابقه ادامه می‌دهد: امروز شاهد ورود مجسمه‌های چینی به ایران هستیم. در حالی‌که این مجسمه‌ها با فرهنگ ما همخوانی ندارند و در عین حال سرمایه‌های بومی ما در این میان که مجسمه‌سازان داخلی هستند نادیده گرفته می‌شوند. در حالی که ما به لحاظ ذهنی، هنرمندان خوبی در این عرصه داریم، اما باید مشکلات دیگر که همان مساله بازار کار است نیز برای آنها مرتفع شود.

با هومن سلیمی یکی از هنرمندان شرکت‌کننده در این دوسالانه همراه می‌شوم. او نیز مانند دیگر هنرمندان در این نمایشگاه به ارائه یک اثر پرداخته است. او درباره این دوره از دوسالانه می‌گوید: در نمایشگاه امسال، بیشتر فضای مفهومی بر آثار غالب بوده و به‌رغم حضور کارهای فرمالیستی، می‌بینیم که کارهای مفهومی در مقایسه با آثار فرم‌گرایانه بیشتر بوده است. یا حتی اگر آثاری در قالب فرم هم ارائه شده، مرتبط با موضوعی بوده است و گاه فیگورهای کلاسیک نیز به وسیله هنرمندان به شکل ساختارشکنانه‌ای خلق شده‌اند.

در مجموع وقتی به آثار این دوره از دوسالانه نگاه می‌کنیم متوجه می‌شویم که گویی بی‌ینال و نیز برای هنرمندان این دوره به مثابه یک الگو به شمار رفته و آنها سعی کرده‌اند با‌در نظرگرفتن چنین الگویی به ارائه اثر بپردازند. هنرمندان دراین دوسالانه سعی کرده‌اند با تکیه بر دغدغه‌های فردی و اجتماعی‌شان کار کنند.

به طوری که در این نمایشگاه شاهد این دو گرایش نیز بوده‌ایم. در عین حال، تنوع تکنیکی دراین دوره زیاد بوده و خیلی خوب هم به وسیله هنرمندان اجرا شده است. به طور کلی، کارها در مقایسه با دوره‌های پیشین از حالت ساختاری حجمی و آکادمیک بیرون آمده و پیام‌های مستتر در هر اثر ملموس به نظر می‌رسد.

محمدرضا یزدی، دیگر هنرمند شرکت‌کننده در این دوسالانه است. او نیز معتقد است: نمایشگاه به نسبت بضاعتی که مجسمه‌سازی در حال حاضر دارد خوب بوده است. در واقع اگر از منظر بومی به دوسالانه نگاه کنیم می‌توانیم آن را مطلوب بدانیم. اگرچه از لحاظ جهانی هنوز ضعف‌های زیادی داریم.