کتابخوانی با تلویزیون

 این برنامه که همنام کتاب است و «دا» نام دارد بیشتر ارائه متن کتاب با استفاده از امکانات مدیوم بیانی تلویزیون است نه این که اقتباس تصویری از آن باشد و این ویژگی اگرچه نقص برنامه به نظر می‌آید و ممکن است آن طور که باید، انتظار دوستداران کتاب دا را برآورده نکند، اما از آنجا که برنامه ادعایی جز همین ارائه متن کتاب با زبان تلویزیون ندارد نمی‌توان گفت اشکال دارد و مجموعه برنامه دا قرار نیست پرونده اقتباس تصویری از این کتاب را ببندد و اولین و آخرین تجربه دیداری و شنیداری در این زمینه بخصوص باشد.

در کشور ما رسم این است که بیش از یک اقتباس ادبی و سینمایی از یک اثر بخصوص نمی‌توان داشت و حتی در مورد موضوعات یکسان هم ساخت یک اثر مساوی فرض می‌شود با مختومه شدن پرونده اقتباس از آن منبع، در حالی که در عالم هنر همین تعدد زوایای دید و شیوه‌های گوناگون پرداخت هنری است که اهمیت دارد، نه تکراری نبودن سوژه اصلی. خوشبختانه مجموعه برنامه دا به گونه‌ای تولید و ارائه شده که مانعی بر سر راه تجربه‌های بعدی در این زمینه ایجاد نمی‌کند و چه‌بسا اصلا هموار کننده راه برای دیگرانی باشد که قصد دارند در این مسیر حرکت کنند، چراکه به ساده‌ترین شکل ممکن درونمایه اثر را به مخاطبی که موفق به مطالعه خود کتاب نشده، می‌شناساند و موجب علاقه‌مندی گروه گسترده‌تری از مخاطبان به تماشای اقتباس سینمایی یا تلویزیونی این اثر می‌شود.

ما در هر قسمت یکی از شخصیت‌های سینمایی و تلویزیونی علاقه‌مند به این کتاب مستند را مشاهده می‌کنیم که رو به دوربین در حال قرائت بخشی از متن کتاب است. در فواصل مشخصی بین این متن‌خوانی جذاب و همراه‌کننده، تصویر برش می‌خورد به نماهایی انیمیشنی که به نوعی تصویرسازی بصری برای آن بخش از داستان کتاب هستند. البته تکنیک این بخش از برنامه، فتوانیمیشن است نه پویانمایی و نقاشی متحرک به معنای مرسوم. یعنی این سوژه‌های بصری نیستند که حرکت می‌کنند، بلکه القای حرکت از طریق حرکت دوربین فرضی روی عکس‌ها و شیوه تدوین این تصاویر انجام می‌گیرد. مثل این که ما بخواهیم تصویرسازی‌های یک کتاب مصور را با دوربین ضبط کنیم و برای مخاطب تلویزیون به نمایش بگذاریم یا این که مثلا قصد داشته باشیم در یک فیلم مستند از آرشیو عکس موجود درباره موضوع اصلی استفاده کنیم و در عین حال، حرکت چشم بیننده روی بخش‌های مختلف تصویر را نیز کنترل کنیم تا ویژگی مدیوم بیانی‌مان که تصویر متحرک است، حفظ شود و قاب تصویر به قاب عکس ثابت و تابلوی نقاشی بی‌حرکت تبدیل نشود.

تکنیک اجرایی تصویرسازی‌ها به گونه‌ای است که با حس و حال داستان و شخصیت اصلی کتاب همخوانی نسبی دارد و به رغم شکل غیررئال، طراحی‌ها حالت کودکانه پیدا نکرده و در تضاد با سن و سال راوی داستان قرار نگرفته است. این که مجریان مهمان هر قسمت متن کتاب را عینا قرائت می‌کنند و نثر منحصر به فرد کتاب فدای سلیقه برنامه‌سازان نشده، عامل مهمی است که نباید به آن بی‌توجه بود. شاید خیلی‌ها این مساله را حمل بر کم‌کاری عوامل سازنده و ساده‌گیری آنها در فرآیند تولید مجموعه بگذارند، اما واقعیت آن است که تحلیل یک برنامه تلویزیونی را فقط باید بر سنخیت و تجانس بخش‌های مختلف اثر با یکدیگر و نیز مطابقت این بخش‌ها با مقصود اصلی از ساخت برنامه مبتنی نمود نه بر این قبیل پیش فرض‌های کلی و حدس و گمان‌های خارج از لحن و منطق بیانی اثر. شاید اگر سازندگان مجموعه برنامه دا بخش روایت مجری مهمان را حذف یا فقط از صدای مهمان به عنوان نریشن استفاده می‌کردند، بعلاوه در متن اصلی هم تغییراتی اعمال می‌‌نمودند که استقلال ظاهری بیشتری برای کارشان ایجاد کند برآیند کار، پرزحمت‌تر و در نتیجه حرفه‌ای‌تر به نظر می‌آمد، اما آن وقت دیگر نمی‌شد از سادگی برنامه و بی‌ادعایی آن سخن گفت و این که زمینه‌ساز تجربه‌های بعدی در زمینه این موضوع ویژه است.

از ویژگی‌های مهم کتاب دا، نثر و قلم متمایز نویسنده آن یعنی سیده اعظم حسینی است که جذابیتی مضاعف به خاطرات سیده زهرا حسینی بخشیده و باعث شده این کتاب از مجموعه خاطرات جنگی فاصله بگیرد و ارزش ادبی و هنری و غنای داستانی و دراماتیک پیدا کند. صرف نظر کردن از این شیوه نگارش ممتاز فقط در صورتی قابل قبول است که فیلمساز، جایگزینی بهتر یا دست‌کم همتراز با آن برای کار خود داشته باشد نه این که مقصودش از تغییر این متن با ارزش صرفا ادعای مستقل بودن فیلمش از داستان مورد اقتباس باشد. خوشبختانه مجموعه برنامه دا فارغ از همه این حاشیه‌های وسوسه‌کننده، بنایش را بر وفاداری به متن اصلی قرار داده و از این مساله ابایی نداشته که همه موفقیتش را مدیون کتاب دا بدانند. این که عنوان مجموعه هم عینا عنوان کتاب مورد نظر است خود گواهی است بر عدم تلاش سازندگان برای مستقل جلوه دادن برنامه و این که هدف سازندگان فقط دیده شدن مضمون کتاب دا و آشنایی مخاطب با این اثر داستانی ارزشمند بوده نه چیز دیگر.

نکته دیگر، تعدد قسمت‌های مجموعه است که باعث شده پرداختن به این داستان بلند و پرماجرا در قالب یک برنامه تلویزیونی امکان‌پذیر باشد. وقایع مستند کتاب دا که در قالب داستان به نگارش درآمده به شکلی زنجیروار به هم متصل‌اند و جدا کردن بخشی از داستان از این زنجیره کلی، شخصیت‌محوری قصه را مغشوش کرده و ممکن است تأثیر نامطلوبی در مخاطب بر جا بگذارد. از طرفی هم حجم زیاد رویدادهای داستان اجازه نمی‌دهد در یک برنامه تلویزیونی کوتاه یا بلند به همه آنها اشاره و حق مطلب ادا شود. از این رو استفاده از ساختار مجموعه‌ای برای پرداختن به این کتاب، انتخاب هوشمندانه و درستی است که مورد توجه سازندگان برنامه قرار گرفته است.

شاید اگر برنامه از یک مجری ثابت استفاده می‌کرد نمی‌توانست در همه قسمت‌ها مخاطب را با خود همراه کند، اما تغییر مجری و از آن مهم‌تر محبوب بودن مهمانان روایتگر برنامه به دلیل چهره آشنای آنها نزد مخاطب باعث شده هر قسمت از مجموعه رنگ تازه‌ای به خود بگیرد و تکراری به نظر نرسد بخصوص که مخاطب می‌داند تعداد زیادی از این مجریان مهمان، خود پیشتر کتاب دا را مطالعه کرده و تحت تأثیر آن قرار گرفته‌اند و برخی از آنها هم بصراحت از تعلق خاطر خود به این اثر سخن گفته و آمادگی خود را برای همکاری با هرگونه برنامه‌سازی سینمایی و تلویزیونی با این موضوع اعلام کرده‌اند؛ البته این تدبیر مناسب تغییر مجری، ابداع مخصوص سازندگان مجموعه برنامه دا نیست و به عنوان نمونه در مجموعه شبانه «رادیو هفت» که از شبکه آموزش سیما پخش می‌شود نیز مورد استفاده قرار گرفته است، اما از آنجا که این تکنیک اجرایی در برنامه منطق خاص خود را پیدا کرده و یادآور تیزرهای تبلیغاتی کتاب دا ـ با حضور هنرمندان سینما و تلویزیون بخصوص بازیگران زن و تمجید آنها از این کتاب ـ نیز هست تقلیدی و تکراری نمی‌نماید و نقص و کاستی در ساختار برنامه محسوب نمی‌شود.

مجموعه تلویزیونی «دا» را سینا عطاییان، کارگردانی کرده و برنامه محصول گروه حماسه و دفاع شبکه 4 سیماست.