رنگ ‌آمیزی تاریخ با خاطره

نعمت‌الله: حالا شاید خیلی نتوان از چیزی به عنوان دغدغه استفاده کرد ممکن است یک نفر ایده‌های مختلف داشته باشد ولی احساس کند بعضی از این دغدغه‌ها و ایده‌ها در تلویزیون قابل اجراست، بعضی‌ها مناسب سینما است؛ ولی گمان می‌کنم راجع به تفاوت‌های آنها اغراق شده است. به نظر من همان داستان‌ها و تعبیرهای همیشگی که ممکن است یک کارگردان در سینما داشته باشد در اینجا هم هست فقط صفحه تلویزیون کوچک‌تر است. تصاویر لانگ شات (نمای باز) کمتر می‌بینیم این حرف‌ها هست اما واقعیت این است که به نظر من مردم در تلویزیون فیلم‌های زیادی می‌بینند فیلم‌های سینمایی داخلی و خارجی و مشکلی هم با این‌که سینمایی گرفته شده ندارند به نظر من تفاوت‌های فنی موضوع مهمی نیست مهم‌ترین موضوع راجع به تفاوت سینما و تلویزیون به نظرمن این است که مردم که به سینما می‌روند استعداد بیشتری برای ارتباط برقرار کردن با آن اثر دارند این همان چیزی است که می‌گویند مردم موقع تلویزیون دیدن ممکن است بروند شام بخورند، ناهار بخورند... اما برای فیلم دیدن در سینما خودشان را آماده کردند برای برقراری یک ارتباط کامل که اگر رخ ندهد خوب رخ نداده و اگر فیلم کارش را درست انجام بدهد خیلی احتمال این‌که ارتباط خوبی برقرار بشود وجود دارد به نظر من مهم‌ترین تفاوت آن بر سر خلق و خوی تماشاگر است استعدادی که تماشاگران در خود ایجاد می‌کنند البته منظور من تماشاگر سطح بالاتر یا پایین‌تر نیست منظور این است که حواس و احساسات تماشاگر در سینما برای تماشا و درک فیلم مستعدتر است.

نعمت‌الله: به نکته خوبی اشاره کردید ما به این نکته فکر نکرده بودیم اما اصولا سریال‌هایی که صورت تاریخی پیدا می‌کنند چه تاریخ معاصر و چه عقب‌تر به زندگی اجتماعی مردم در آن مقطع تاریخی توجهی نمی‌کنند. شما در سریال‌های تاریخی زندگی مردم عادی و حتی بچه‌ها را نمی‌بینید. ما به‌طور خاص به این موضوع فکر نکرده بودیم اما به طور طبیعی این را رعایت کردیم.

مقدم‌دوست: ببینید یک موقعیت‌های غلو شده‌ای هست که به‌طور طبیعی در زندگی انسان‌ها وجود دارد و وقتی به آنها نگاه می‌کنی می‌بینی خود به خود مشخصات سینمایی دارد، این موقعیت‌ها اولین گزینه‌ها در انتخاب فیلم هستند مثلا فرض کنید سر سفره غذا شاید فکر کنید که این هیچ لحظه سینمایی ندارد این در واقع چالشی برای خود ما هست که از موقعیت‌های ساده زندگی و از موقعیت‌هایی که به نظر سینمایی نمی‌آیند لحظه سینمایی بسازیم. ما این چالش را داریم که تعلیق را در اتفاقات معمولی و ریزتر زندگی پیدا بکنیم که در نگاه اول نمی‌توانی از آن لحظه سینمایی استخراج کنی و باید با کنکاش و جستجوی بیشتر عمل کرد .

نعمت‌الله: نظر شبکه در این خصوص را نمی‌دانم چه بوده یا در جلسات چه پیشنهاداتی شده ولی موضوع این است که اغلب وقتی فیلمی مثلا در مورد جنگ است راجع به خود وقایع جنگ و رخدادهای درون جبهه است اما در سریال وضعیت سفید جنگ بهانه و بستری است و این اخلاق کم‌کم باید رایج شود این مدلی از نگاه تاریخی به قضیه است که در مورد موضوعی که راجع به جنگ نیست مشخصات اطرافش هم دیده و در مورد آن صحبت شود.

نعمت‌الله: شخصا چون آدم پر حوصله‌ای نیستم در زندگی عادی جمع‌های خلوت‌تر را بیشتر ترجیح می‌دهم اما فیلم فرق دارد. برای فیلم موظفم انرژی بگذارم. ما هنوز در ساخت فیلم تنبل نشده‌ایم و دنیای داستان‌های شلوغ را که زحمت بیشتری می‌برد و ایده‌های زیاد و سخت تر و میزانسن‌های مشکل‌تر را ترجیح می‌دهم.

مقدم دوست: خیلی وقت‌ها می‌گذریم. دلبستگی تام و تمام نداریم. هر چه را که مربوط باشد و بتواند اجازه ورود به منظومه کار را پیدا کند وارد می‌کنیم. تلاشی که می‌کنیم برای پر کردن جاهای خالی است؛ جاهایی که هنوز جای کار دارد. امکان و فرصت و وقتی را که درهر کار چه سینمایی و چه سریال داریم سعی می‌کنیم هدر ندهیم. این سریال با مضمونی که دارد باید پرجمعیت می‌شد. حرفتان هم درست است و این شلوغی به آن قصه و پیامی که گفتید مرتبط است.

مقدم‌دوست: من شخصا فکر می‌کنم که پر کردن وقت به صورت باطل اصولا کار خوبی نیست ولی وقتی زمانی 2000 دقیقه‌ای داریم فرمول‌های نوشتن فیلمنامه با این مدت زمان با فرمول فیلم‌های 100 دقیقه‌ای متفاوت است یعنی خیلی مواقع با تکنیک‌های فیلم‌های 100 و 120 دقیقه‌ای سریال‌های 2000 دقیقه‌ای نوشته می‌شود. قصه‌های سینمایی در برابر قصه‌های سریالی مثل کتابی یک جلدی در برابر کتابی 10 جلدی محسوب می‌شوند. کتابی که 120 صفحه دارد با کتابی که 2000 صفحه دارد متفاوت است. مدل داستان‌‌نویسی‌اش هم متفاوت است. باید با انرژی بیشتری با یک سریال طرف شد. با آمادگی جذب 2000 دقیقه داستان. با آمادگی دیدن شخصیت‌های متعدد و جریان‌های داستانی متنوع.

نعمت‌الله: بله، می‌تواند .ما یک شخصیت اصلی می‌توانیم داشته باشیم و چند شخصیت فرعی. در واقع شخصیت اصلی می‌تواند یک قصه داشته باشد، شخصیت‌های فرعی هم قصه‌هایی داشته باشند. مغشوش و نامفهوم بودن و در واقع درهم و برهم بودن، این یک عیب است ولی این‌که چند شخصیت داشته باشیم این را نمی‌توان عیب دانست.

نعمت‌الله: من فکر می‌کنم این جزئیاتی که شما می‌گویید اگر در مسیر پیشبرد داستان اصلی یک شخصیت یا راجع به همه شخصیت‌ها کمکی نکند این درست است ولی اگر این جزئیات را در کل نگاه کنیم در خدمت طرح قصه قرار می‌گیرد. می‌توانیم در مورد کاربرد تک‌تک این جزئیات و نقشی که برای پیشبرد جریان داستانی داشت صحبت کنیم. می‌توانیم در مورد تک‌تک اینها صحبت کنیم که مثلا این قصه کوچک چه کمکی به کل جریان داستان کرد. در واقع می‌خواهم بگویم که جزئیات در وضعیت سفید بی‌هدف و نامنسجم نیست و چه بسا بسیاری از مفاهیم و پیام‌های اصلی قصه در لابه‌لای هم جزیی‌پردازی بیان شده و برجسته می‌شود.

نعمت‌الله: هر دوی اینها بود؛ هم تحقیقات ما بود، هم خاطرات خودمان و خیلی‌های دیگر. روزنامه‌های آن دوران را مطالعه کردیم و از هر کس که تجربه و خاطره‌ای از آن زمان داشت بهره بردیم تا به موقعیت ملموس و باورپذیر برسیم. قسمت مهم این فیلمنامه آن بود که بعد از فیلم بوتیک اتفاق افتاده بود، به تلویزیون ارائه شد و با آقایان منوچهر محمدی و مهران مهام این کار عرضه شد، ولی بعد ارتباط گسسته شد و سال‌ها بعد امکانش فراهم شد تا این سریال را کلید بزنیم.

نعمت‌الله: در آن زمان ما به این چیزها فکر نکردیم، فارغ از مشکلات و موانعی که ساخت این مجموعه می‌توانست داشته باشد ما موضوع به نظرمان جالب آمد و روی آن کار کردیم. قطعا اگر قرار بود این فیلم یک فیلم شهری باشد و در خیابان‌ها بگذرد شدنی نبود، ما حومه تهران را گشتیم و در نهایت چهاردانگه انتخاب شد و کل کار یک‌جا نیست. 18 ماه به‌طور کلی فیلمبرداری طول کشید در باغ هست، در مدرسه در تهران و حتی خیابان‌های تهران هم هست، منتها درصدی بیشتر آنجا انجام شده است.

مقدم‌دوست: این دور از سنت نوشتن سریال‌هایی با این مختصات نیست، یعنی طبق روال سنتی این کارها یک نقش اول می‌خواهد؛ چه در نمونه‌های خارجی و چه در نمونه‌های ایرانی این اتفاق افتاده است. به هرحال محور قرار گرفتن امیر به عنوان شخصیت اول بستر و تکیه‌گاهی فراهم می‌کرد تا ما بتوانیم عریض‌ترین قصه خود را در یک محور طولی که به محورهای دیگر هم سرک می‌کشد طراحی کنیم.

نعمت‌الله: این سوال در مورد کارهای دیگر ما هم پیش آمده که آیا تجربه خودتان بوده یا برای خودتان هم پیش آمده یا نه؟ واقعیت این است که چیزهای مربوط به خود ما خیلی کم است، اما به هر حال خاطرات و تجربیات شخصی خودمان که در زمان جنگ در سن و سال امیر بودیم در شکل‌گیری این شخصیت بی‌تاثیر نبوده است. اما خیلی از آدم‌هایی که در فرآیند تحقیق می‌شناختیم که گوشه‌هایی از اتفاقاتی که آن زمان برایشان افتاد بود را در شخصیت‌پردازی و روایت قصه استفاده کردیم. در واقع هسته‌ای که بعدا ما آن را بسط دادیم و طراحی کردیم آن هسته واقعی بوده، مثلا آدمی که دوست ما در دوران نوجوانی بوده، یا این‌که مثلا ما هر جا جمعی می‌دیدیم سر صحبت را باز می‌کردیم و این پیامد‌های خوبی برای ما داشت و دراماتیک بود، بلافاصله آدم‌ها به موضوع علاقه‌مند می‌شدند و شروع می‌کردند به خاطره گفتن که مثلا فلان شیء را یادتان هست یا فلان کارتون یا خاطراتشان از این‌که زمان موشکباران چه می‌کردند و به همین شکل فقط از تجربه شخصی خودمان که از خاطرات و تجربیات هرکسی که دم دستمان بود بهره بردیم.

نعمت‌الله: به این فکر می‌کردم که تیتراژ باید بدون کار کامپیوتری باشد و حتما باید نسخه واقعی آن سال‌ها باشد که ما در متن فیلم دنبال بازسازی آنها بودیم. تصاویر آرشیوی در این‌باره داشتیم. یک پلان از فیلم مکبر که سال‌ها پیش من آن را ساخته بودم هم در تیتراژ هست. صحنه انیمیشن کنار کتاب را می‌گویم. کارتون تانک و هواپیمایش را هادی که در آن فیلم دستیار بود همان‌جا سر صحنه ساخت. چند تصویر هم خشایار موحدیان از فیلم‌های قدیمی خودش داشت. اینها را برای آقای فارسانی فرستادیم. ایشان هم خودش تصاویر جدیدی فیلمبرداری کرد و تصاویری را هم از منابع خودش تهیه کرد و با خوش‌سلیقگی آنها را در هم مونتاژ کرد.

نعمت‌الله: تصاویر برایمان مهم بود که به قول شما متناسب باشد، اما با موسیقی به دنبال تامین حسی دیگر بودیم که مرتبط با نگاه کلی ما به سریال و نوع تاثیر‌گذاری هدف روی مخاطب است.

نعمت‌الله: ببینید، چهره‌های آشنا در این سن زیاد نیستند یا مشخصاتی که داشتند به درد ما نمی‌خورد یک جورهایی بکر بودن و ملموس بودن چهره و غیرجلوه‌گرانه بودن چهره و این مشخصات را می‌خواستیم و دنبال بازیگری می‌گشتیم که این ویژگی را داشته باشد. این بازیگر را آقای حسن پورشیرازی به ما معرفی کرد که تست‌هایی که کردیم و بازیگرانی که می‌دیدیم گفت با ایشان هم تماس بگیرید. ما تماس گرفتیم و اتفاقا تمایلی هم به بازیگری نداشت و الان هم ندارد و نمی‌خواهد بازی کند.

نعمت‌الله: چرا یک بازی‌هایی کرده بود. با برادرش تماس گرفتم که آمد و بازی کرد و به نظرم به‌خاطر بازی خوبش توانست نظر مخاطبان را به خود جلب کند. آنچه که مهم است بازی خوب است و نه صرفا بازیگر چهره و سرشناس.

نعمت‌الله: این شخصیت را هم از دل آدم‌هایی که می‌شناختیم و شناسنامه تقویمی و شخصیتی و اخلاقی قابل تعریفی دارند انتخاب کردیم. این شخصیت آدم پرمساله و کم‌سواد و تحت تاثیری است که زودجوش است و کمتر روی مسائل دقیق و عمیق می‌شود. نمونه این آدم‌ها را با همین کیفیت زیاد دیده‌ایم. این شباهت‌ها که حرفش زده می‌شود مساله فراگیری نیست. برای ارتباط برقرار کردن مستقل با این شخصیت باید سریال را دید و راحت‌تر و فارغ از این مسائل به آن توجه کرد.