جنگ در قاب انیمیشن

مجموعه دلاوران خلیج‌فارس انیمیشنی قابل توجه است، اما نوپابودن صنعت انیمیشن‌سازی در کشورمان بخصوص اجرای تکنیک سه‌بعدی در آن بسیار بارز است. این مجموعه کاملا به صورت رئال طراحی شده است اما حرکات شخصیت‌ها، صحبت‌‌کردن آنها و... همه به صورت تصنعی و غیرواقعی از کار درآمده است. نمونه بارز این مسأله را می‌توان در شخصیت جاسم دید. کارگردان مجموعه قصد داشته است با خلق شخصیت جاسم، بیشترین بار طنز مجموعه را به عهده او بگذارد.

جاسم که سرباز وظیفه‌ است و در ناوشکن حضور دارد، با شوخی و لاف زدن فراوان سعی می‌کند دیگر شخصیت‌های داستان و همچنین مخاطبان را بخنداند، اما از آنجا که حرکت لب‌ها و گونه‌های او هنگام صحبت‌کردن بسیار غیرواقعی است، به نظر می‌رسد شخص دیگری در حال صحبت‌کردن است و نمی‌توان پذیرفت جاسم با آن حرکات آرام لب و صورت به این سرعت می‌تواند صحبت کند. بنابراین توجه مخاطب به جمله‌های طنزآمیز او جلب نمی‌شود، بلکه تمام حواسش به عدم ارتباط بین صدا و تصویر جاسم معطوف است.

شاید بتوان گفت این مشکل ابتدای برخورد مخاطب با شخصیت‌ها پیش می‌آید و با پیش‌رفتن داستان و ارتباط بیشتر شخصیت‌ها با مخاطب این نقص قابل قبول و عادی به نظر می‌رسد، اما چنین اتفاقی در صورتی می‌افتد که مخاطب انگیزه و حوصله دنبال کردن دوباره داستان را داشته باشد. با وجود این مشکل مورد اشاره نقص مجموعه به شمار می‌آید و باید در رفع آن کوشید.

یکی دیگر از مشکلات مجموعه دلاوران خلیج‌فارس، شخصیت ناخداست. ناخدا که نقش محوری مجموعه را به عهده دارد فاقد ویژگی‌های لازم از جمله صلابت، قدرت، محبوبیت، دلاوری و... است. ناخدا بیشتر شبیه یک پدر مهربان و باگذشت است تا یک فرمانده پرقدرت. با این‌که ناخدا مهربانی نیاز دارد، اما در درجه اول او یک فرمانده است و باید ویژگی‌هایی همچون قدرت و شجاعت در شخصیت او نمود بیشتری داشته باشد و پس از آن‌که مخاطب، ناخدا را به عنوان فرمانده‌ای دلاور پذیرفت اضافه‌کردن صفاتی همچون گذشت، مهربانی و غیره به شخصیت او، هم ارزش این صفات خوب را نمایان می‌‌کند و هم باعث محبوبیت بیش از پیش ناخدا می‌شود. شخصیت دیگر افسران و فرماندهان مجموعه نیز دارای همین نقص است.

اگر در این مجموعه قرار است داستان به صورت رئال نمایش داده شود، روابط و شخصیت‌ها نیز باید از این اصل پیروی کنند. مثلا جاسم نباید به عنوان یک سربازوظیفه‌ با فرماندهان و افسران ناو شوخی کند در حالی که به این مسأله در برخی قسمت‌های مجموعه توجه نشده است.

انیمیشن دلاوران خلیج‌فارس اتفاقاتی را روایت می‌کند که به دوران دفاع مقدس مربوط است، در حالی که مخاطب هنگام تماشای مجموعه با هیچ نشانه یا دیالوگی که بیانگر این زمان باشد روبه‌رو نمی‌شود و به نظر می‌رسد جنگ، دفاع و مقاومت در همین دوران در حال روی‌دادن است. درک‌نکردن زمان رخ‌دادن وقایع در ذهن مخاطب سبب ایجاد تناقض می‌شود. از طرفی مخاطب می‌داند امروزه در خلیج‌فارس جنگی وجود ندارد و مردم در صلح و آرامش زندگی می‌کنند و از طرف دیگر با اتفاقات داستان که زمان مشخصی برای آن تعریف نشده روبه‌روست. در نتیجه، باورپذیری مجموعه برای مخاطب با مشکل مواجه می‌شود و سازندگان نیز به هدف خود یعنی معرفی رزمندگان، دلاوران، حوادث و وقایع پیش‌آمده در دوران دفاع مقدس نمی‌رسند. تعریف نامناسب زمان وقوع حوادث دست‌کم در برخی قسمت‌های مجموعه به عنوان نقصی در انیمیشن دلاوران خلیج‌فارس در کنار استفاده از واژه‌ها و کلمات تخصصی و ناآشنا برای مخاطب، سبب سردرگمی و عدم برقراری ارتباط در بیننده می‌شود. اما مایه‌ خرسندی است که کارگردان برای شناساندن و معرفی تجهیزات، لوازم و اصطلاحات تخصصی به روش متداول استاد و شاگردی در انیمیشن‌های ایرانی روی نیاورده و آشنایی مخاطب با این عناصر را به عنوان پیشفرض مد نظر قرار داده است.

یکی از نقاط مثبت این انیمیشن که کمک بسیاری به جذابیت مجموعه کرده، فیلمنامه آن است. نویسنده از همان ابتدا با مشخص‌کردن شخصیت‌های مثبت و منفی داستان، مخاطب را منتظر کشمکش‌هایی جذاب میان آنها می‌گذارد. مثلا در یکی از قسمت‌ها با نام خرد جمعی می‌بینیم رادار ناوشکن حضور تعدادی هواپیمای جنگنده را در محدوده هوایی خلیج‌فارس اعلام می‌کند.

افسران مسوول، ابتدا تصور می‌کنند این هواپیماها خودی هستند، اما با این حال موضوع را با ناخدا در میان می‌گذارند. این سکانس، آغازی است برای گره و درگیری ابتدایی داستان. حمله‌ دشمن با شکست روبه‌رو می‌شود، اما ناخدا با اعلام این‌که امکان بازگشت دشمنان وجود دارد، مخاطب را آماده رویارویی با معما و گرهی بزرگ‌تر می‌کند. جلسه ناخدا با همه افسران و فرماندهان برای حل این مشکل و اجرایی‌کردن تصمیمات اتخاذشده در جلسه، تعلیق مناسب را برای رسیدن به نقطه اوج داستان یعنی شکست کامل دشمن و موفقیت در جنگ را فراهم می‌کند. این تعلیق و انتظار نه آنقدر طولانی و کشدار است که باعث کسالت و خستگی مخاطب شود و نه آن‌قدر کوتاه و ناقص که اتفاق و گره اصلی داستان بی‌مقدمه و بیجا به نظر برسد؛ بنابراین مخاطب براحتی و با اشتیاق، داستان را دنبال می‌کند. نقطه عطف و در واقع اوج داستان یعنی شکست دشمن، بخوبی در این قسمت پرداخت شده است. کارگردان قصد داشته با پخش موسیقی حماسی و تصاویر اکشن و تا حدودی هیجان‌انگیز، اهمیت این پیروزی را بیش از پیش نمایان و حس اقتدار و غرور ملی را در دل مخاطب ایجاد کند؛ اما می‌بینیم داستان خوب مجموعه دلاوران خلیج‌فارس به تنهایی نتوانسته کارگردان را به هدفش برساند. تصاویر اکشن از آنجا که تصنعی و غیرقابل باور هستند نمی‌توانند قصه را همراهی کنند. از این رو کیفیت مجموعه تا اندازه‌ای افت کرده و از محبوبیت آن می‌کاهد.

دیگر مشکل این مجموعه گنجانده شدن پیام‌های آموزشی به صورت صریح و مستقیم در جای‌جای اثر و همچنین نتیجه‌گیری شعاری آن است. شاید بتوان منطق قرارگرفتن پیام‌های آموزشی و نتیجه‌گیری مستقیم آن را در نوع نگاه کارگردان به مخاطب مجموعه جستجو کرد. مخاطب قرار‌دادن نوجوانان که از جمله بینندگان اصلی انیمیشن دلاوران خلیج‌فارس محسوب می‌شوند حساسیت بالایی دارد و نیازمند دقت و وسواس بسیاری است. از آنجا که نوجوانان طبع سرکشی دارند پذیرفتن امر و نهی برای آنها دشوار است. نوجوانان برای پذیرش، نیازمند ارتباط، نزدیکی و اعتماد هستند. اگر این مراحل به درستی انجام نشود فرآیند پذیرش یا صورت نمی‌گیرد یا به شکل ناقص اتفاق می‌افتد. به عنوان نمونه در همان قسمت نام برده‌شده یعنی خرد جمعی بعد از موفقیت در عملیات، یکی از افسران به ناخدا می‌گوید: به قول معروف، خرد جمعی بهتر از فکر فردی جواب می‌دهد و صحبت‌هایی اینچنینی بین ناخدا و افسران رد و بدل می‌شود. این نتیجه‌گیری مبتنی بر دیالوگ، بیش از اندازه مستقیم و شعارگونه می‌نماید و سبب بی‌انگیزه شدن مخاطب برای پیگیری دیگر قسمت‌های مجموعه می‌شود.

شاید اگر این نواقص جزئی اما تعیین‌کننده در انیمیشن دلاوران خلیج‌فارس رفع شود بتوان نواقص اجرایی و مرتبط با تکنیک و صنعت انیمیشن را در آن نادیده گرفت و به دلیل ایده‌ نو و متفاوتی که منشأ ساخت این مجموعه بوده، از این اثر به عنوان یکی از پویانمایی‌های مهم و قابل توجه مرکز فرهنگی ـ هنری صبا یاد کرد.