ما و پسماند‌های فضایی

داستان به ماهواره UARS یا ماهواره تحقیقاتی لایه‌های فوقانی جو زمین مربوط می‌شد. این یکی از ماهواره‌های تحقیقاتی ناسا بود که در سال 1991 و به کمک شاتل فضایی دیسکاوری به مدار زمین برده شد. هدف اصلی این ماموریت بررسی فعالیت‌های جوی در لایه‌های فوقانی جو زمین بویژه بررسی دقیق لایه ازن بود. این ماموریت در زمان خود اهمیت بسزایی داشت. به یاد داشته باشید که در آن دوران مساله ازن به مساله فوق‌العاده مهمی تبدیل شده و زیر نظر داشتن آن یک ضرورت به شمار می‌رفت.

تجهیزات علمی زیادی که روی این ماهواره وصل شده بود عملا آن را به یکی از ماهواره‌های سنگین وزن بدل کرده بود. وزن این ماهواره که به اندازه یک اتوبوس بود حدود 5900 کیلوگرم بود.

قرار بود ماموریت این ماهواره تنها 3 سال به طول بینجامد اما در سال 2005 که عملا پایان دوره ماموریت این ماهواره به شمار می‌رفت هنوز 10 ابزار از 12 ابزار آن به فعالیت مشغول بودند. اگرچه پیشتر تصور می‌شد این ماهواره در ماه دسامبر سال جاری به زمین برگردد، اما فرآیند فرود آن از کنترل خارج شده بود.

اولین بار این ماهواره زمانی خبر ساز شد که در ماه اکتبر سال جاری مهندسان اعلام کردند احتمال برخورد این ماهواره که اینک به پسماندی فضایی بدل شده بود با ایستگاه فضایی وجود دارد و مانور ویژه‌ای در ایستگاه برای جلوگیری از این برخورد صورت گرفت؛ اما نام این ماهواره زمانی بیشتر به گوش رسید که شبیه سازی‌های رایانه‌ای نشان داد این ماهواره احتمالا در آخر هفته گذشته در مکانی نامعلوم سقوط خواهد کرد.

چنین ماهواره‌هایی معمولا هنگام وارد شدن به جو و در اثر اصطکاک شدیدی که بین این اجرام و جو فشرده زمین ایجاد می‌شوند می‌سوزند و تنها اگر خوش شانس باشید می‌توانید درخشش حاصل از سوختن آنها در جو را همچون شهابی درخشان در آسمان رصد کنید.

اما در مورد ماهواره اخیر این شبیه سازی‌ها همچنین نشان داد که شکل و جنس قطعات و زاویه ورود به جو به گونه‌ای خواهد بود که احتمالا 26 قطعه از آن از سوختن در جو زمین جان سالم به در برده و به زمین می‌رسند. کنترل ناپذیر بودن چنین سقوطی دانشمندان را عملا با یک مشکل دیگر هم مواجه می‌کرد و آن این‌که معلوم نبود در نهایت این ماهواره در کجای زمین فرود خواهد آمد.

محاسبات نشان می‌داد شانس این‌که قطعه‌ای از این ماهواره با یک انسان برخورد کند چیزی در حدود یک به 3200 است. آن قدر کم که می‌توانستید آن را ندیده بگیرید.

ماهواره سرانجام وارد جو زمین شد و قطعات آن در حاشیه اقیانوس آرام به زمین رسیدند. مطابق با معاهده‌ای بین‌المللی در چنین حالتی مالکیت قطعات بازگشتی به زمین از آن کشور و آژانس فضایی سازنده که در این مورد ناسا است، می‌باشد اما در مقابل این، سازمان مسوول خسارت‌های احتمالی نیز خواهد بود.

داستان همین جا تمام نمی‌شود. تنها 2 روز پس از سقوط ماهواره ناسا، بار دیگر ماهواره‌ها و سقوط آنها به زمین به اخبار شبکه‌های خبری بازگشتند. این بار ماهواره آلمانی که از جمله شامل یک رصدخانه پرتو ایکس نیز هست موضوع اصلی به شمار می‌رود. این ماهواره که به نام ROSAT معروف است در سال 1990 به فضا فرستاده شد و اینک در پایان ماموریتش در راه بازگشت به زمین قرار دارد. این احتمال وجود دارد که بخش‌هایی از آن در مسیر بازگشت از فضا جان سالم به در ببرند. به علت وجود لایه‌های سرامیکی و شیشه‌ای شانس این‌که قطعات بیشتری از آن به زمین برسند بیشتر است و شانس این‌که یکی از این قطعات به محلی برخورد کند که منجر به آسیب‌دیدگی یک نفر شود یک به 2000 است که نسبت بزرگ‌تری نسبت به ماهواره ناسا به شمار می‌رود.

این دو نمونه اخیر بار دیگر بحث‌ها بر سر ضرورت اندیشیدن چاره‌ای مناسب درباره زباله‌زدایی از فضای ماورای جو را جدی‌تر می‌کند. همین یک ماه پیش بود که گروهی از دانشمندان درباره جدی‌تر شدن خطر برخورد پسماند‌های فضایی به زمین به سازمان‌های فضایی هشدار دادند و از آن زمان تاکنون حداقل 2 مورد جدی پیش آمده است.

پسماند‌های فضایی معضلی نیست که فقط هنگام بازگشت ماهواره‌های از کار افتاده به زمین خود را نشان دهد. مشکل بزرگ‌تر به حمل و نقل‌های فضایی ما باز می‌گردد. هر بار که محموله‌ای به فضا فرستاده می‌شود بر تعداد این زباله‌های فضایی افزوده می‌شود.

امروزه تخمین زده می‌شود چیزی حدود 135 میلیون قطعه زباله فضایی مدارهای اطراف زمین را پر کرده باشند. 300 هزار مورد از آنها ابعادی بین یک تا 10 سانتی‌متر دارند و چیزی حدود 22 هزار قطعه از این هم بزرگ‌تر هستند. این قطعات که هر یک در مداری مخصوص به خود در حال گردش به دور زمین هستند یا قطعات ماهواره‌های از کار افتاده یا حاصل بخش‌هایی از سیستم‌هایی هستند که در پرتابه‌های فضایی مورد استفاده قرار گرفته و گاهی هم حاصل منهدم شدن یک ماهواره در فضا هستند.

هر یک از این قطعات کوچک می‌توانند باعث از کار افتادن ماهواره دیگری شده یا آسیبی جدی به آن وارد کنند. قرار گرفتن چنین قطعاتی در مدار ایستگاه بین‌المللی فضایی می‌تواند آن را با بحرانی جدی مواجه کند و عملا جان سرنشینان آن را به خطر بیندازد. چند ماه پیش قطعه کوچکی از این زباله‌های فضایی در مدار ایستگاه قرار گرفت و با اعلام وضعیت فوق العاده، خدمه برای ترک فوری ایستگاه آماده شدند که خوشبختانه برخوردی صورت نگرفت و عملیات تخلیه ضروری لغو شد.

سیاست‌های موجود هنوز هم پاسخوی حجم انبوه پسماندهای فضایی نیست و نیاز روز افزونی که بشر امروزی به استفاده از فضا دارد باعث می‌شود هرروز نه تنها به تعداد ماهواره‌های در مدار که به همان نسبت بر جمعیت پسماند‌های فضایی اضافه شود. در این صورت دیگر باید به شنیدن خبرهای روزانه‌ از احتمال بازگشت این زباله‌‌ها به زمین یا برخورد آنها با ماهواره‌های گرانقیمت و کارآمد عادت کنیم مگر این‌که سیاست جدی و جدیدی برای نظافت مدار زمین و پاک کردن فضا از این زباله‌ها طراحی و تصویب شود.