روزهای پرتنش تر در انتظار بحرین

بحرین نقطه‌ای بود که عربستان‌سعودی آن را به عنوان آخرین دژ خود برای مقابله با بهار عربی انتخاب کرد. عربستان‌سعودی همراه امارات متحده عربی برای سرکوب قیام شیعیان 1600 نیروی ضد شورش و بیش از 20 تانک به این کشور اعزام کردند. اعضای حزب الوفاق در اعتراض به سرکوب قیام شیعیان از کرسی‌های خود در پارلمان بحرین استعفا دادند. این حزب 18 کرسی از 40 کرسی پارلمان بحرین را در اختیار خود داشت. همین امر نیز رژیم پادشاهی بحرین را وادار به برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای کرد. حزب الوفاق همچنین انتخابات اخیر را تحریم کرد. شیخ عیسی قاسم، رهبر معنوی شیعیان بحرین در خطبه‌های نمازجمعه 23 سپتامبر، حکومت بحرین را دموکراسی جعلی و دروغین نامید. بسیاری بر این باورند که برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای هم ثبات شکننده کنونی در بحرین را ترمیم نخواهد کرد. هرچند حکومت بحرین، میدان لولو محل تجمع معترضان را از بین برد، اما فعالان شیعه وعده داده‌اند که باز هم به این میدان باز خواهند گشت. این تصمیم می‌تواند موجب آغاز مجدد درگیری‌ها شود چرا که هم‌اکنون نیروهای نظامی ‌در این میدان مستقر هستند.

بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند که فضای سیاسی بحرین پس از انتخابات باردیگر متشنج خواهد شد. سفارت آمریکا نیز با انتشار بیانیه‌ای از شهروندان خود خواسته از تردد در این میدان خودداری کنند. این انتخابات هفته گذشته برگزار شد تا حاکمیت سنی بحرین درصدد بهره‌برداری از آن و معرفی آن به عنوان حرکت در مسیر یک دموکراسی واقعی برآید.

گرچه اصلاح نظام سیاسی می‌توانست راهکاری برای شروع گفت‌وگوهای ملی باشد، اما احزاب الوفاق والحق چنین اقداماتی را تنها پوشاندن زخم کهنه حکومت اقلیت سنی بر اکثریت شیعه می‌دانند و براین باورند که به رغم وعده‌های داده شده از سوی خاندان سلطنتی آل‌خلیفه، آنها هیچ تمایلی به از دست دادن نفوذ و قدرت سیاسی و تجاری خود ندارند.

در مقاله‌ای که 16 سپتامبر در نیویورک‌تایمز منتشر شد، حکومت بحرین متهم گردید که بازداشت‌‌شدگان شیعه را به خوردن مدفوع خود وادار می‌کند، اتهامی‌که با واکنش سفیر بحرین در واشنگتن روبه‌رو شد. وی گفت در این مقاله موفقیت‌های حاکمان بحرین در ایجاد وحدت در میان مردم این کشور نادیده گرفته شده است. آنچه تا حدودی جلب توجه می‌کند تنوع فرهنگی موجود در قطب‌بندی سیاسی بحرین است. چندی پیش تعدادی از نامزدهای داوطلب نمایندگی مجلس، در یک کنفرانس خبری شرکت کردند. یکی از آنها فردی روحانی بود و دیگری مهندس دانش‌آموخته از روسیه که مدیریت یک شرکت پیمان‌کاری را برعهده دارد و با کت و شلوار و کروات در این کنفرانس خبری حضور پیدا کرده بود. نفر سوم یکی از بانوان بحرین بود که پوشش او با پوشش بسیاری از زنان سنی حاضر در مراسم، تفاوت داشت. هر چند مقامات حکومتی از جهاتی با برگزاری این کنفرانس خرسند بودند، چرا که این نامزدها همگی از ضرورت ایجاد ثبات و آرامش در کشور صحبت می‌کردند، اما اظهارات آنها بیانگر وجود تنش‌های عمیق در ساختار سیاسی بحرین بود. به عنوان مثال، یکی از کاندیداها که صحبت‌های خود را با نام خدا آغاز کرد از ضرورت آزاد کردن زندانیان شیعه و حل مشکل اخراج فعالان سیاسی سخن به میان آورد.

به هر حال، نتیجه انتخابات هیچ تغییری در موازنه قدرت این کشور ایجاد نکرده است. پارلمان بحرین صرفا نهادی مشاوره‌ای است و اعضای آن نیز از هیچ قدرت و اختیار قانونی برخوردار نیستند. مولفه اصلی تاثیرگذار بر تحولات آینده بحرین شاخص‌های جمعیتی آن است. در آمارگیری‌های ملی بحرین در خصوص یهودی بودن، مسلمان یا مسیحی بودن اتباع این کشور پرسش می‌شود، اما هیچ‌گاه تفکیکی میان شیعه یا سنی بودن صورت نمی‌گیرد. بدون شک، تفکیک جمعیتی میان شیعیان و سنی‌ها می‌تواند منازعات به مراتب شدیدتری را در این کشور به وجود آورد. یکی از مقامات حکومتی در این مورد می‌گوید: مخالفان در صحبت‌‌های خود اعلام می‌کنند که 70 درصد جمعیت بحرین شیعه و 30 در صد سنی هستند، اما ما می‌گوییم که تعداد شیعیان و سنی‌ها برابر است.

دغدغه اصلی خاندان سلطنتی بحرین وجود این ذهنیت در عرصه بین‌المللی و داخلی است که آنها نیز به عنوان یکی دیگر از رژیم‌های اقلیت حاکم در جهان عرب، قدرت را برخلاف اراده شهروندان خود در اختیار گرفته‌اند. سخنان حمدبن‌عیسی آل‌خلیفه، پادشاه بحرین در مجمع عمومی‌ سازمان ملل نیز تنها یک ژست سیاسی بود. اعلام اصلاحات در بحرین صرفا با هدف تضمین تداوم حمایت‌های آمریکا از رژیم حاکم بحرین صورت گرفت. از سوی دیگر، کاخ سفید نیز صرفا خود را با لفاظی‌های پادشاه بحرین دلخوش کرده است، چرا که در بیانیه اخیر خود از فرآیند گفت‌وگوهای ملی حمایت کرد.

در چند روز گذشته روزنامه‌های بحرینی تصاویری از پادشاه این کشور را در کنار باراک اوباما و هنگام صرف ناهار منتشر کردند. البته فرصت عکس گرفتن در کنار اوباما به بهای گزافی امکان‌پذیر شده است. هرچند اوباما در سخنان خود تاکید کرد که ایالات متحده دوست نزدیک بحرین است، اما در عین حال اعلام کرد گرچه گام‌هایی در جهت اصلاحات برداشته شده، اما هنوز اقدامات بیشتری باید صورت گیرد.

بدون تردید، تغییر فضای تبعیض و حرکت به سوی دموکراسی در بحرین مستلزم اتخاذ تصمیمات جدی‌تری است و صرفا نمی‌توان با شعارهای کلیشه‌ای دیپلماتیک یا عبارات عوام فریبانه که از سوی مشاوران دیکته می‌شود به این مهم دست پیدا کرد.

حکومت آل‌خلیفه برای بهبود عملکرد در عرصه اصلاحات سیاسی باید اقدامات موثری انجام دهد. شاید برای بحرینی‌هایی که هر روز در خیابان‌های این کشور رفت و آمد می‌کنند و تصاویر و پوسترهای شیخ‌حمد را در تمام نقاط شهر می‌بینند، بتوانند او را رهبر تصور کنند، اما به باور دیپلمات‌های خارجی او فقط یک رهبر متزلزل است. همچنین تصاویر پادشاه بحرین همواره در کنار شیخ خلیفه بن‌سلمان (نخست‌وزیر) دیده می‌شود. شیخ خلیفه رکورددار طولانی‌ترین دوره نخست‌وزیری در جهان است. شاهزاده سلمان پسر حاکم نیز که خواستار اصلاحات سیاسی در بحرین است از ماه مارس به این سو به حاشیه رفته است. همکاری نزدیک میان این سه شخصیت صرفا یک سرگرمی ‌بی‌فایده برای مطبوعات و دیپلمات‌هاست. از سوی دیگر، روابط خانوادگی خاندان خلیفه با سایر کشورهای خلیج‌فارس موجب پیچیده‌تر شدن شرایط می‌شود. شیخ خالد، پسر سلطان حمد که یک افسر نظامی‌ است با دختر عبدالله، پادشاه عربستان و شیخ‌ناصر، پسر سلطان حمد با یکی از دختران حاکم دبی ازدواج کرده است. اگرچه خویشاوندی با همسایگان ثروتمند می‌تواند در برخی موارد موثر و کارساز باشد، اما حاکمان بحرین را در تعامل با گروه‌های مخالف داخلی با محدودیت‌های فراوانی مواجه می‌کند. نه عربستان‌سعودی و نه امارات متحده هیچ یک الگوی مناسبی برای حرکت به سوی دموکراسی نیستند و تنها می‌توانند این ذهنیت را در پادشاه بحرین تقویت کنند که وی برای حکومت بر بحرین پشتیبان دارد. هر چند انتخابات پارلمان بحرین برگزار شد، اما بدون شک چالش‌های پیش روی این کشور در منطقه پرتلاطم خاورمیانه همچنان باقی خواهد ماند.