بزرگ‌ترین‌ حمام ایران

وجه تسمیه این بنا که اکنون به موزه تبدیل شده، نقوشی از فصول سال ‌است که در چهارگوشه‌ حمام توسط دستان باذوق هنرمندان نقاش و کاشیکار حک شده است.

به گزارش ایرنا، حمام چهار فصل واقع در خیابان شهید بهشتی اراک سال 1355 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

بنای حمام چهار فصل یکی از زیباترین آثار معماری و کاشیکاری ایران در قرون اخیر و شاید به دلیل تزئینات ویژه آن در کشورهای اسلامی اثری منحصر به‌فرد باشد.

سنگ بنای حمام در دوره قاجار از سوی شخصی به نام حاج محمدابراهیم خوانساری نهاده شد.

حمام چهار فصل با مساحتی حدود 1600 مترمربع بزرگ‌ترین حمام ایران شناخته شده و شامل دالان ورودی، رختکن مردانه و زنانه، گرمخانه خصوصی و عمومی، هشتی بین گرمخانه و رختکن خزینه (حوضچه‌های آبگرم) آب انبار و سایر بخش‌های مرتبط است.

سطح کف این بنا برای تامین آب از قنات و همچنین جلوگیری از اتلاف گرما و حرارت حدود 3 متر پایین‌تر از کف خیابان ساخته شده است.

در ساخت بنای این حمام که شامل 3 قسمت مردانه، زنانه و اقلیت‌های مذهبی بوده، از مصالحی نظیر سنگ، آجر، کاشی و چوب استفاده شده و سقف تمامی بخش‌های حمام به صورت گنبد طاقی با آجر و ملات گچ و آهک ساخته شده و کف حمام نیز با سنگ‌های سیاه گرانیت و ملاط آهک و ساروج پوشیده شده است.

سربینه حمام زنانه، طاقی بلند و بدون ستون دارد که با پله‌هایی پر پیچ و خم، هوای گرم را نگه می‌داشته و از طرف دیگر، دید عابران را به داخل حمام کور می‌کرده است.

راهروهای گرمابه‌ها را پیچدار و طولانی می‌ساختند تا افراد گام به گام از هوای گرم به فضای سرد عادت کنند.

ورقه مسی یکپارچه‌ای کف خزینه اصلی آب‌ گرم را فرا گرفته و در زیر آن نیز گلخن حمام قرار دارد. گلخن با هیزم و بوته‌های برافروخته می‌شده و آب گرم و سرد با توجه به قانون ظروف مرتبطه به وسیله لوله‌های سفالی به تمام نقاط حمام می‌رسیده است.

مخزن‌های بزرگ ذخیره آب، گلخن و انبارهای سوخت در وسط این بنا واقع شده‌اند تا همه گرمابه‌ها براحتی امکان استفاده را داشته باشند.

درون گرمخانه جایی برای مشت و مال، حجامت و خضاب نیز وجود دارد که دلاک‌ها‌ برای مشتاقان انجام می‌دادند؛ ضمن آن‌که نوشیدن چای و کشیدن قلیان در رختکن‌ها و در سربینه حمام‌ رایج بوده است.

در کنار در ورودی مردانه، راهروی طویلی وجود دارد که به 3 دستگاه حمام نمره یا حمام خصوصی جهت استفاده خواص ختم می‌شود و به همین دلیل شاید با قوت بتوان ادعا کرد که اراک اولین شهری است که دارای حمام نمره یا خصوصی یک نفره با خزینه (وان) بوده است.

معمولا این حمام برای اجرای مراسم خانوادگی، حنابندان، ختنه‌‌سوران و... قرق می‌‌شده است.

مهم‌ترین تزئینات به کار رفته در حمام کاشی‌های هفت رنگ، معرق و معقلی است که دارای نقش‌های بسیار زیبای انسان، حیوان و گیاهان مختلف هستند.

از جمله نقوش و مجالس زیبای کاشیکاری این حمام، شکل‌های اسلیمی نظیر گل و بوته، درختان سرو، صنوبر و انگور و نیز منظره‌های طبیعی مثل چشمه‌های آب، رودخانه و گیاهان وحشی است که در میان آنها، پرندگانی مانند کبوتر و قرقاول در حال نشسته یا پرواز دیده می‌شوند.

از نقوش دیگر کاشی‌ها نقش شیر، گاو و اژدهاست که به نقوش شکاری معروفند و کاشیکاری‌هایی به نقش عقاب با شکار مرغابی نیز در این بنا دیده می‌شود.

در سینه هر ستون نقش سربازان و افراد نظامی آن دوران با لباس‌ها و رنگ‌های مخصوص با حالت ایستاده، شمشیر یا تفنگ به دست دیده می‌شود. تمام سربازان دارای واکسیل‌های سرشانه و درجه‌های متفاوت نظامی آن زمان هستند که با علامت ستاره روی سینه‌هایشان مشخص شده‌اند. 

رنگ کاشی‌ها بیشتر زرد، لاجوردی، فیروزه‌ای، سفید، سبز، خاکستری، قرمز و نارنجی است.

رختکن یا سربینه مردانه نیز با محوطه هشت‌‌ضلعی، گنبدی مرتفع دارد و مقرنس‌‌کاری‌های زیر گنبد نمونه زیبایی از کاشیکاری‌های دوره قاجار است.

سقف گنبد بر 8 ستون استوار شده، بر هر ستون علاوه بر کاشیکاری‌های زیبا و پیچک‌های فیروزه‌ای، تصویر قدیمی 3 سرباز وجود دارد که با لباس نظامی قاجاری نگهبانی می‌دهند.

در سقف رختکن زنانه و بر سینه ‌طاق‌ها هم گچبری‌های ظریفی از گل و مرغ و درخت سرو وجود درد که با رنگ خاکستری بخوبی نشان داده شده بود.

این حمام اینک به عنوان موزه مورد استفاده قرار گرفته و اشیای باستانی متفاوتی از دوران پیش از اسلام و پس از اسلام همانند سکه‌های دوره‌های مختلف تاریخی، عقدنامه‌‌های دوره قاجار، کتاب‌ها و نسخه‌‌های خطی، ظروف مسی و قلمزنی، خمره‌های سفالی، لوازم ریسندگی، اسباب قدیمی حمام و ده‌ها پیکره مربوط به مردم‌شناسی در آن نگهداری می‌شود.