قبرستان‌های بدون مجوز در دل شهر مشهد

مشهدی که امروز شکل گرفته است از محلات و روستاهای متعددی تشکیل شده که در مدت‌زمان نه‌چندان دور هر کدام از آنها بنا به اقتضای زمان خود، دارای گورستان‌هایی برای دفن اموات بودند اما با رشد شهر و افزایش جمعیت، ‌بسیاری از این روستاها در محدوده شهر قرار گرفته و به صورت محله‌ها یا شهرک‌های مسکونی به پیکره شهر پیوند خورده‌اند. این در حالی است که پس از ادغام این روستاها در پیکره شهر، گورستان‌های آنها فلسفه وجودی خود را از دست نداده اند و پس از تأسیس‌ قبرستان بزرگ شهر (بهشت ‌رضا) در سال 1355،‌که اغلب خاکسپاری‌ها به این محل انتقال یافت باز هم برخی موارد دفن در این گورستان‌ها دیده شده است.

با توجه به رعایت مفاد آیین‌نامه بهداشتی برای تدفین اموات که استانداردهایی همچون ابعاد قبر، عمق دفن و ایزوله نمودن قبر مدنظر است متاسفانه در تدفین‌های‌غیرمجاز، این استاندارد‌ها رعایت نمی‌شود و عاملی برای تهدید سلامت عمومی است. در عین حال قبرستان‌های غیرمجاز دارای اثرات مخرب اجتماعی نیز هستند و به دلیل مخروبه بودن و داشتن شرایطی خاص، مکان امنی را برای تجمع افراد بزهکار فراهم می کنند. از سوی دیگر این‌ اماکن‌ به دلیل نداشتن نظارت و کنترل بر تدفین‌های انجام شده در آن، می‌تواند محلی برای دفن انواع جنازه‌های مشکوک به قتل و مانند آن باشد.

مدیرعامل سازمان فردوس‌های شهرداری مشهد که متولی اصلی ساماندهی دفن اموات است، قبرستان‌های غیرمجاز مشهد را نظیر قبرستان‌های کریم‌آباد، سیس‌آباد، اسماعیل‌آباد، شهرک قدس و وکیل‌آباد عنوان کرد که بتازگی دور آنها دیوارکشی شده است.

سیدکمال‌الدین شاهچراغی با بیان این‌که واژه قبرستان‌های غیرمجاز ذهن را به خطا می‌اندازد ادامه می‌دهد: بهتر است بگوییم قبرستان‌های غیرفعال که در داخل محدوده شهر قرار گرفته اند اما امکان بهره‌برداری از آن وجود ندارد و در عین حال می پذیرد در حال حاضر 35 گورستان غیر فعال در سطح شهر وجود دارد که در 12 مورد آن دفن غیرمجاز صورت می‌گیرد.

وی با اشاره به این‌که، این ‌قبرستان‌ها در جوار مناطق مسکونی قرار دارند، اظهار می‌دارد: وجود این قبرستان‌ها از نظر روحی و روانی برای شهروندان مسائلی را به وجود می‌آورد و سبب ایجاد چشم‌انداز نامناسبی در سطح شهر می‌شود.

شاهچراغی با اشاره به این‌که هم‌اکنون شهر مشهد دارای 4 قبرستان مجاز و فعال از جمله بهشت رضا، بهشت جوادالائمه، حرم مطهر و خواجه‌ربیع است، یادآور می‌شود: بیشتر این قبرستان‌ها اغلب در شمال، شمال‌شرق و شرق مشهد قرار دارند.وی با تاکید بر استمرار نظارت‌ها و همکاری‌های انجام شده با مراکز بسیج سازندگی برای جلوگیری از دفن‌‌های غیرمجاز اضافه می‌کند: تاکنون 500 میلیون تومان هزینه فنس و دیوارکشی 7 قبرستان غیرمجاز شده و حتی برای بهسازی و تبدیل‌ این قبرستان‌ها به فضای سبز، برنامه‌ریزی‌های لازم صورت گرفته است.

شاهچراغی با اشاره به این‌که قبرستان بحرآباد موقوفه است و به دلیل رضایت ساکنان و داشتن شرایط حداقلی به صورت محدود استفاده می‌شود خاطرنشان می‌کند: با توجه به این‌که تغییر کاربری قبرستان‌ها به فضای سبز تنها پس از گذشت 33 سال از تدفین ممکن است، فعلا تخریب برخی از این قبرستان‌ها ممکن نیست، از همین رو فقط اطراف آنها فضای سبز ایجاد می‌شود.

مدیرعامل سازمان فردوس‌های شهرداری مشهد با بیان این‌که مسائل بهداشتی نیز در این قبرستان‌ها مشکل‌ساز است، اظهار می‌‌کند: گورستان‌های غیرمجاز برای افرادی که در نزدیکی آنها زندگی می‌کنند، نگرانی‌های روحی و روانی به وجود می‌آورد.

از سوی دیگر از آنجا که برخی از افراد بر اثر بیماری‌های عفونی یا مسری فوت می‌کنند، دفن آنها در نزدیکی منازل مسکونی، زمین‌های کشاورزی و جوی‌های آب، زمینه‌ساز بروز بیماری‌ در جامعه خواهد شد. تدفین غیرمجاز همچنین باعث عدم کنترل آمار فوت‌شدگان است.

معاون خدمات شهری شهرداری مشهد نیز می‌گوید: اکثر گورستان‌ها در گذشته در اطراف شهر، شهرک‌های اقماری و حاشیه قرار داشته که بر اساس توسعه شهری و الحاق روستا یا شهرک به شهر مشهد، امروز در دل شهر واقع شده است.

خلیل‌الله کاظمی در مورد مالکیت قبرستان‌ها می‌افزاید: اگرچه بنا به تبصره 6 ماده 96 قانون شهرداری‌ها، مالکیت گورستان‌های عمومی با شهرداری است اما با توجه به این‌که برخی زمین‌ها وقف بوده یا حالت مشاع دارد تا زمان در اختیار گرفتن آنها نیاز به پیگیری داریم.

وی با اشاره به این‌که در برخی از این گورستان‌ها تا سه، چهار سال پیش هم دفن صورت گرفته است می‌گوید: اما بیشتر آنها از 10 سال گذشته تاکنون کارایی نداشته لذا تا سال آینده مساله مالکیت‌ها را مشخص کرده و به فرآیند تغییر کاربری برای فضای سبز وارد خواهیم شد.در همین حال عضو کمیسیون بهداشت مجلس شورای اسلامی با بیان این‌که هنوز نمی‌توان تغییر اساسی در این گورستان‌ها ایجاد کرد، می‌گوید: تا 33 سال پس از زمان دفن تغییر کاربری یا گودبرداری قبرستان‌ها امکان ندارد اما ایجاد پارک یا فضای سبز چون در سطح خاک انجام می‌گیرد مشکلی ایجاد نمی‌کند.امیرحسین قاضی‌زاده در مورد انتقال آلودگی از طریق گیاهان یا خاک در صورت احداث فضای سبز در محل گورستان تصریح می‌کند: چون نیاز به کندن عمق نیست مشکلی به لحاظ بهداشتی ایجاد نمی‌شود.رئیس کمیسیون خدمات شهری و محیط‌زیست شورای اسلامی‌ شهر مشهد نیز با اشاره به نیاز به افزایش قبرستان‌های موجود، می‌گوید: متاسفانه برخی به علت عدم آگاهی، اقدام به دفن مرده در برخی زمین‌های سطح شهر می‌کنند که به منظور رفع این معضل، موضوع ساماندهی قبرستان‌های غیرفعال از سال گذشته در دستور کار شورا و شهرداری مشهد قرار گرفته است .

فاطمه غیور ، با اشاره به وجود مصوبه‌ای به‌منظور شناسایی قبرستان‌های غیرفعال سطح شهر، بیان می‌کند: براساس این مصوبه و به‌منظور ساماندهی قبرستان‌های غیرفعال شهر،‌ قبرستان‌های موقوفه که دارای محدودیت مکانی نیستند، باید به قبرستان‌های فعال تبدیل شوند. ضمن این‌که این قبرستان‌ها با مدیریت سازمان فردوس‌های شهرداری مشهد، به‌صورت هیات‌امنایی اداره خواهد شد.

وی با اشاره به مصوبه شورا در شناسنامه‌دار شدن قبرستان‌های شهر، تصریح می‌کند: بر اساس مصوبه شورا مقرر شده آن دسته از قبرستان‌هایی که دارای محدودیت زمین هستند و در بافت مسکونی قرار دارند، به فضای سبز تبدیل شوند. غیور با اشاره به این‌که شهرداری هم‌اکنون می‌کوشد با دیوارچینی ‌قبرستان‌های غیرفعال شهر، از دفن غیرمجاز اموات در این اراضی جلوگیری کند، تاکید می‌کند: بر اساس مصوبه شورا، مشاهیر و شهدایی که در گورستان‌های غیرفعال دفن شده‌اند، شناسایی می‌شوند.

مرجان جاودانی ‌/‌ جام‌جم مشهد