صدایی به وسعت تصویر

رادیو گفت‌وگو قرار است در برنامه‌ای که از آن گزارش تهیه کرده‌ام، به تحلیل و بررسی فیلم «ندارها» که بتازگی در سری اکران عمومی قرار گرفته، بپردازد.

محمدرضا عرب (کارگردان) و علیرضا اخلاقی (منتقد مهمان) کنار محمود گبرلو (مجری برنامه) پس از پخش بخش‌هایی از صدای فیلم به معرفی و توضیحی در خصوص محتوا و ساختار فیلم ندارها می‌پردازند.

گبرلو ابتدا خلاصه‌ای از فیلم را در چند جمله بیان می‌کند و در خصوص فعالیت حرفه‌ای کارگردان اثر می‌گوید: «محمدرضا عرب، عضو کانون کارگردانان و انجمن مستندسازان سینمای ایران است و فعالیت هنری خود را از سال 1371 با ساخت مستند ـ داستانی «چون کوه» آغاز کرد و سپس به کارگردانی آثاری چون «ایستاده در باد»، «صدای روشنایی»، «آئینه‌های روبه‌رو» و... پرداخت...»

توضیحات محمود گبرلو در خصوص مهمان امروز برنامه به همین جا ختم نمی‌شود و نیم‌نگاهی نیز به فعالیت‌های جشنواره‌ای او دارد؛ صدای تصویر از این نظر اطلاعاتی کامل در اختیار مخاطب خود قرار داده و شنونده را علاوه بر درونمایه اثر با سازندگان و اتفاقات پیرامونی فیلم نیز آشنا می‌کند. در این میان جریانات پس از اکران نیز از دید برنامه‌سازان صدای تصویر، دور نمی‌ماند.

عرب که از جمله فیلمسازان گزیده‌کار سینمای ایران است درباره سرنوشت فیلم‌های اکران شده می‌گوید: «تصورم بر این است که فیلم پس از اکران باید در معرض نقد منتقدان و مخاطبان قرار گیرد و فیلمساز نقاط ضعف و قوت خود را کشف کند تا در ساخت اثربعدی اعمال کند و فکر می‌کنم هر فیلمسازی پس از طی این پروسه نسبت به تولید دیگر آثار سختگیرتر می‌شود.» وی ادامه می‌دهد: «همواره با دیدی مثبت به استقبال رادیو و خاصه شبکه گفت‌وگو می‌آیم؛ چرا که احساس می‌کنم به لحاظ فرهنگی در طبقه‌ای بسیار بالا قرار گرفته است. ما در شرایطی هستیم که باید خوب بشنویم، ببینیم و خوب فکر کنیم و رادیو این امکان را مهیا می‌کند.»

از جمله ویژگی‌های صدای تصویر، بیان نکاتی همه جانبه و واکاوی ظرایف محتوایی و ساختاری فیلم‌هاست. فهیمه پناه‌آذر، سردبیر برنامه چنین رویکردی را برگرفته از نگاه تخصصی رادیو گفت‌وگو به حوزه سینما و فیلمسازی می‌داند و می‌گوید: «برنامه‌سازی در یک شبکه تخصصی، ویژگی‌های خاص خود را می‌طلبد. صدای تصویر نیز به دلیل حضور افرادی سرشناس در حوزه سینما باید رویکردی متفاوت‌تر از برنامه‌های دیگر پیش گیرد و خوشبختانه با چنین نگاهی میان سینماگران به برنامه‌ای شناخته شده تبدیل شده و از طریق تبلیغات زبانی، شنونده‌های زیادی پیدا کرده است. ضمن این‌که دوستان در روابط عمومی شبکه نیز در انعکاس اخبار این برنامه بسیار تلاش می‌کنند و تا امروز بازخورد‌ها مثبت بوده است.»

فهیمه پناه‌آذر همچنین به معرفی کارشناسان برنامه می‌پردازد و ادامه می‌دهد: «از انجمن منتقدان، دوستانی را به صورت گردشی به برنامه دعوت می‌کنیم و مباحث مختلف را با حضور آنها پی می‌گیریم. افرادی چون جواد طوسی، شاپور عظیمی، شاهین شجری‌کهن، شهرام خرازی‌ها، جبار آذین، شهاب شهرزاد، الهام طهماسبی، حمید سلیمی و محمد ناصر احدی که سال‌ها در حوزه نقد فیلم فعالیت دارند و برخی نیز فیلمنامه‌نویس‌های صاحب‌نامی هستند.»

زمانی برنامه‌سازی رادیویی در حوزه سینما به نقد و تحلیل آثار روی پرده خلاصه می‌شد. منتقدانی که عمدتا از طیف تحلیلگران مطبوعات بودند با هر سلیقه فکری و مشی هنری، پیش روی مجری برنامه می‌نشستند و فیلم‌ها را به شیوه دیرین نقدهای مکتوب، مورد ارزیابی قرار می‌دادند. کم‌کم این رویکرد با نگاهی عمیق‌تر به جریانات روز سینما، جهت تازه‌ای گرفت و اهالی سینما فرصتی برای ابراز دغدغه‌های حرفه‌ای خود یافتند و رادیو نیز در این میان رسالت همدلانه خود را از یاد نبرد و برنامه‌های سینمایی رادیو به محملی برای بیان معضلات کلان و ضعف‌های بدنه سینمای ایران تبدیل شدند. در این میان کمتر برنامه‌ای رویکرد تخصصی و نگاه هنری خود را به آثار روی پرده معطوف کرد.

در این میان صدای تصویر با سبک و سیاق گذشته و با رویکردی کاملا تخصصی به واکاوی اجزای مختلف آثار تولیدی از جمله فیلمنامه، شخصیت‌پردازی، ساختار و قالب‌بندی فیلم و... می‌پردازد.

محمود گبرلو در این خصوص معتقد است: «نیمی از موضوع یک فیلم سینمایی به محتوا و فیلمنامه آن برمی‌گردد و 50 درصد دیگر در فرم و ساختار خلاصه می‌شود که شخصیت‌پردازی و جزئیات درونی شخصیت‌ها را دربر دارد. متاسفانه در حال حاضر جریان غلطی در نقدهای رسانه‌ای اتفاق می‌افتد که تنها فیلم را از منظر ساختار مورد بررسی قرار می‌دهد؛ در صورتی که در وهله اول نیازمندیم فیلمنامه یک اثر را ارزیابی کنیم.»

مجری برنامه صدای تصویر ادامه می‌دهد: «رادیو گفت‌وگو با ساخت این برنامه در راستای کمک به سینمای ایران گام برمی‌دارد، چرا که سینما در شرایط فعلی بیش از هر چیز نیازمند همدلی و همراهی است تا بتواند پیشرفت کند، بخصوص ما در کشوری زندگی می‌کنیم که از لحاظ علمی به دستاوردهای مثبتی رسیده و مسوولان و متولیان کشور نیز چشم‌اندازهای 20 ساله را در جهت توسعه فرهنگی، اجتماعی و سیاسی طراحی کرده‌اند. طبیعتا اگر سینما در این مسیر همراه نباشد از لحاظ فرهنگی و اعتبار خودش با شکست روبه‌رو می‌شود.»

به طور کلی صنعت سینمای هر کشور، بازوی قدرتمندی است برای پیشرفت فرهنگی و اجتماعی مردم آن جامعه و اهرمی برای ترویج فرهنگ به خارج از مرزها.

گبرلو در این‌باره می‌گوید: «در هر ماه حدود 5 یا 6 فیلم در سینماهای داخل اکران می‌شود که بخش اعظمی از این آثار نشان‌دهنده جریان فکری جامعه است. پس بهتر است این فیلم‌ها مورد کنکاش و بررسی قرار گیرند تا ببینیم جهتی که سینمای امروز ما پی گرفته به تعالی و رشد آگاهی و شعور مردم کمک می‌کند یا نه. ما در این برنامه قصد داریم یک اثر هنری را مورد بررسی قرار دهیم و زوایای پنهان آن را به تماشاگر نشان دهیم. فیلمسازی که برای مردم جامعه‌اش فعالیت می‌کند، دشمن جامعه نیست بلکه ممکن است در مسیر تولید فیلمش دچار اشکالات ساختاری و درونی شود که صدای تصویر برای آشکار کردن و دادن راهکار تلاش می‌کند.»