از این مسیر به سرطان می‌رسید

انواع مختلف سرطان به حالات‌ متفاوتی رفتار می‌کنند. به عنوان مثال سرطان ریه و سرطان پستان، بیماری‌های متفاوتی هستند و با سرعت‌های متفاوت رشد می‌کنند. در نتیجه درمان‌های متفاوتی‌ هم برای هرکدام صورت می‌گیرد.

بسیاری از سرطان‌‌ها بر اساس اندام یا نوع سلولی که از آن منشاء می‌گیرند، نامگذاری می‌شوند. برای مثال سرطانی که از ریه منشاء می‌گیرد، سرطان ریه نامیده می‌شود یا سرطانی را که از سلول‌های ملانوسیت پوستی منشاء می‌گیرد، ملانوما می‌نامند.

هنگامی که سرطان پخش می‌شود، متاستاز می‌دهد. سلول‌های سرطانی اغلب در گره‌های لنفاوی نزدیک یا ناحیه‌ای یافت می‌شوند. وقتی سرطان از مکان اصلی خود به نقطه دیگری از بدن متاستاز می‌دهد، تومور جدید همان خصوصیات مشابه سلول‌های غیرطبیعی و همان نام تومور اولیه را خواهد داشت. برای مثال اگر سرطان ریه به مغز متاستاز دهد، سلول‌های سرطانی در مغز، همان سلول‌های سرطان ریه هستند و بیماری نیز نام سرطان متاستاتیک ریوی نامیده می‌شود.

به طور کلی سرطان‌های شایع در مردان، شامل پروستات، روده بزرگ، ریه و در زنان، شامل پستان، روده بزرگ، رحم و تخمدان هستند.

هر چه بیشتر درباره علل ایجاد سرطان آگاهی داشته باشیم، بهتر می‌توانیم راه‌های پیشگیری از آن را پیدا کنیم. دانشمندان در آزمایشگاه‌ها به جستجوی علل احتمالی ایجاد سرطان مشغول هستند و تلاش می‌کنند تا بفهمند هنگامی که سلول‌ها سرطانی می‌شوند، چه چیزی در آنها به وقوع می‌پیوندد. محققان همچنین الگوهای سرطان را در جمعیت‌های مختلف مطالعه می‌کنند تا عواملی (riskfactors)‌ را که احتمال ابتلا به سرطان را افزایش می‌دهند، کشف کنند. همچنین در جستجوی عوامل حفاظت‌کننده‌ای هستند که خطر ابتلا به سرطان را کاهش
می‌دهند.

حتی پزشکان به ندرت قادرند توضیح دهند که چرا برخی افراد به سرطان مبتلا می‌شوند و عده‌ای دیگر نمی‌شوند. واضح است که سرطان از طریق صدمه جسمی مانند ضربه شدید یا کوفتگی ایجاد نمی‌شود. اگرچه آلوده شدن با برخی ویروس‌های خاص می‌تواند خطر ابتلا به برخی انواع سرطان را افزایش دهد، اما سرطان مسری نیست و هیچ‌کس سرطان را از شخص دیگر نمی‌گیرد.

در واقع سرطان طی زمان ایجاد می‌شود و ناشی از ترکیب عوامل مربوط به شیوه زندگی، وراثت و محیط است. برخی عوامل که احتمال پیدایش سرطان را در یک فرد افزایش می‌دهند، شناسایی شده‌اند. بسیاری از انواع سرطان‌ها به دلیل مصرف تنباکو و برخی خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها، قرار گرفتن در معرض اشعه فرابنفش خورشید و تا حدی کمتر، قرار گرفتن در معرض مواد ایجاد‌کننده سرطان (کارسینوژن‌ها)‌ در محیط زندگی و محل کار به وجود می‌آیند که البته برخی افراد نسبت به دیگران به این عوامل حساس‌تر هستند.

با این همه، اکثر افرادی که مبتلا به سرطان می‌شوند هیچ‌یک از عوامل شناخته شده را ندارند و همچنین بسیاری از افرادی که عوامل خطرزا را با خود دارند، به سرطان مبتلا نمی‌شوند.

خوشبختانه از برخی عوامل ایجادکننده سرطان می‌توان پیشگیری کرد، هرچند برخی دیگر مانند عوامل وراثتی غیرقابل پیشگیری هستند. در هر حال بهتر است که از وجود آنها مطلع بود، چراکه می‌توان با آگاهی از عوامل خطر و همچنین مشورت با پزشک درباره معاینات پزشکی از برخی عوامل خطرزای شناخته شده پیشگیری کرد. به طور کلی برخی عوامل خطرزا وجود دارند که احتمال پیدایش سرطان را افزایش می‌دهند.

به عنوان مثال کشیدن تنباکو، جویدن و در معرض دود آن قرار داشتن، سبب‌ساز حدود یک‌سوم مرگ‌های ناشی از سرطان در هر سال است. در افراد سیگاری، خطر ابتلا به سرطان ریه با تعداد سیگاری که در روز کشیده‌اند، تعداد سال‌هایی که سیگار کشیده‌اند، نوع سیگار و این‌که به چه شدت دود آن را استنشاق کرده‌اند، افزایش می‌یابد. در کسانی که روزانه یک بسته سیگار استعمال می‌کنند، ریسک ابتلا به سرطان ریه حدود 10 برابر افراد غیرسیگاری است. سیگاری‌ها همچنین در معرض پیدایش انواع دیگر سرطان‌ها نسبت به افراد غیرسیگاری هستند (مانند سرطان دهان، حنجره، مری، پانکراس، مثانه، کلیه و گردن رحم)‌. سیگار کشیدن همچنین می‌تواند احتمال پیدایش سرطان‌‌های معده، کبد، پروستات، کولون و رکتوم را افزایش دهد. خبر خوب این که خطر سرطان بلافاصله پس از این‌که شخص سیگار را ترک کند شروع به کاهش می‌نماید و خطر بتدریج هر ساله پس از ترک کردن رو به کاهش می‌رود.

مطالعات نشان می‌دهند مواجهه با دود سیگار در محیط ـ که دود غیرمستقیم (passive smoking) نامیده می‌شود ـ نیز خطر سرطان ریه را در افراد غیرسیگاری افزایش می‌دهد.

تغذیه به عنوان عاملی دیگر در بروز انواع سرطان است. به همین دلیل هم محققان در پی یافتن این واقعیت هستند که چگونه عوامل تغذیه‌ای در پیدایش سرطان نقش ایفا می‌‌کنند. برخی شواهد، از ارتباط غذای پرچرب و سرطان‌‌های بخصوصی مانند سرطان‌‌های کولون، رحم و پروستات حکایت دارند. همچنین چاق بودن بیش از حد در میان زنان مسن‌تر ممکن است با سرطان پستان در ارتباط باشد. از سوی دیگر، برخی مطالعات بیانگر آن است که غذاهای حاوی فیبر و مواد تغذیه‌ای خاص، می‌توانند در برابر برخی انواع سرطان نقش حفاظتی داشته باشند.

مردم می‌توانند خطر ابتلا به سرطان را با انتخاب غذاهای سالم کاهش دهند. تغذیه متعادل عبارت است از مقادیر فراوان غذاهای غنی از فیبر، ویتامین‌ها، مواد معدنی و کم‌چرب. این به معنای خوردن مقادیر فراوان میوه، سبزی و غلات در روز و مصرف کمتر تخم‌مرغ، گوشت پرچربی و لبنیات دارای چربی فراوان (مانند شیر کامل، کره و اغلب پنیرها)، سس سالاد، مارگارین و روغن سرخ کردنی است.

بسیاری از دانشمندان معتقدند انتخاب ماده غذایی سالم بسیار مفیدتر از مصرف انواع مکمل‌های ویتامینی و مواد معدنی است.

در این میان تابش اشعه فرابنفش هم یکی دیگر از عوامل افزایش‌دهنده خطر ابتلا به سرطان است. تابش این اشعه موجب پیر شدن زودرس پوست و آسیب پوستی است که می‌تواند منجر به سرطان پوست شود. برای کاهش خطر ابتلا به سرطان پوست که با تابش اشعه فرابنفش ایجاد می‌شود، بهتر است از مواجهه با خورشید در میانه روز (10 صبح تا 3 بعدازظهر) اجتناب کرد.

روش ساده دیگر آن است که وقتی سایه شما از خود شما کوچک‌تر است، از ایستادن مقابل خورشید پرهیز کنید.

استفاده از کلاه لبه پهن، عینک‌های آفتابی جذب‌کننده اشعه فرابنفش، شلوار و لباس‌های آستین بلند هم جنبه حفاظتی دارند.

الکلی‌ها احتمال فزاینده پیدایش سرطان‌‌های دهان، گلو، مری، حنجره و کبد را افزایش می‌دهند. برخی بررسی‌ها بیانگر آن است که حتی نوشیدن متوسط یا کم الکل ممکن است، احتمال ابتلا به سرطان پستان را افزایش دهد.

پرتو یونیزان را هم باید یکی دیگر از عوامل تشدید احتمال بروز سرطان دانست. سلول‌ها ممکن است تحت تاثیر اشعه ایکس یا مواد رادیواکتیو آسیب ببینند. در دوزهای زیاد، اشعه‌های یونیزان می‌توانند موجب سرطان یا دیگر بیماری‌ها شوند. تحقیق درباره بازماندگان بمباران اتمی در ژاپن نشان می‌دهد پرتو یونیزان، خطر پیدایش لوکمی و سرطان‌های پستان، تیروئید، ریه، معده و سایر اندام‌ها را افزایش می‌دهد.

قبل از دهه 1950 میلادی، اشعه ایکس به منظور درمان بیماری‌های غیرسرطانی (مانند تیموس و لوزه بزرگ شده، کچلی سر و آکنه) در کودکان و جوانان به کار می‌رفت. افرادی که پرتودرمانی به سر و گردن دریافت کرده‌اند خطر بیش از حد متوسط پیدایش سرطان تیروئید در آنها طی سال‌های بعد وجود دارد. به همین علت بیمارانی که سابقه چنین درمان‌هایی دارند، باید موضوع را با پزشک خود در میان بگذارند.

در این میان ،پرتودرمانی که بیماران برای درمان سرطان دریافت می‌کنند نیز می‌تواند به سلول‌های طبیعی آنها آسیب برساند. به همین دلیل بیماران باید درباره خطر پیدایش سرطان ثانویه پس از پرتودرمانی با پزشک خود مشورت کنند، البته خطر پیدایش سرطان ثانویه بستگی به سن بیمار در زمان درمان و همچنین بخشی از بدن که مورد درمان قرار گرفته دارد.

در این میان اشعه ایکس که در راهکارهای تشخیصی کاربرد دارد، افراد را در معرض سطوح کمتری از پرتوتابی (نسبت به اشعه ایکس‌درمانی) قرار می‌دهد و البته منفعت‌های چنین اقداماتی بیش از مضرات آنهاست، با وجود این مواجهه مکرر می‌تواند مضر باشد، بنابراین بهتر است درباره لزوم انجام عکسبرداری و استفاده از پوشش برای محافظت دیگر نقاط بدن به پزشک مشورت شود.

از طرفی قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی خاص، فلزات یا حشره‌کش‌ها می‌تواند خطر سرطان را افزایش دهد. آزبست، نیکل، کادمیوم، اورانیوم، رادون، وینیل کلراید و بنزن مثال‌های شناخته شده‌ای از مواد سرطان‌زا هستند. این مواد می‌توانند به تنهایی یا همراه سایر مواد سرطان‌زا مانند کشیدن سیگار خطر ابتلا به سرطان را افزایش دهند. این به آن معناست که استنشاق آزبست می‌تواند سبب مزوتلیوما شود و در افرادی که با آزبست سر و کار دارند و سیگاری هم هستند، احتمال بروز این عارضه افزایش می‌یابد.

از دیگر عوامل پیدایش سرطان می‌توان به جایگزین کردن هورمون‌ها در زنان یائسه و دی‌اتیل استیل بسترول (DES) که فرم صناعی استروژن است، اشاره کرد. مادران بارداری که طی دوران بارداری از DES استفاده کرده‌اند، دخترانشان در معرض خطر پیدایش سرطان رحم و واژن هستند. برخی سرطان‌‌ها مانند ملانوم، پستان، تخمدان، پروستات و کولون در برخی خانواده‌ها بیشتر از جمعیت عادی روی می‌دهند.

سرطان نشانه‌های متنوعی را در فرد ایجاد می‌کند که برخی از آنها عبارتند از ضخیم شدن یا به وجود آمدن توده در پستان یا هر جای دیگر از بدن، تغییر واضح در یک زگیل یا خال، زخمی که بهبود نمی‌یابد، سرفه آزاردهنده یا خشونت صدا، تغییرات در عادات روده‌ای یا ادراری، سوءهاضمه یا مشکل در بلع، تغییرات غیر قابل توجیه در وزن و در نهایت خونریزی یا ترشح نامعمول. البته ایجاد این نشانه‌ها یا سایر علائم و نشانه‌ها، همیشه نشانه پیدایش سرطان نیست. ممکن است این علائم، نشانه عفونت‌ها، تومورهای خوش‌خیم یا مسائل دیگر باشند. فراموش نکنید که سرطان در مراحل ابتدایی درد ایجاد نمی‌‌کند.

اگر نشانه‌هایی وجود داشته باشد که احتمال وجود سرطان را برانگیزاند، پزشک ‌باید درباره سابقه خانوادگی بیمار و این‌که در خانواده یا نزدیکان وی سابقه سرطان وجود داشته و همچنین درباره تماس با مواد شیمیایی و آلاینده‌ها و شغل فرد پرسش کند و همچنین فرد را مورد معاینه فیزیکی قرار دهد تا علائم احتمالی سرطان (مثلا وجود توده در پستان، گره‌های لنفاوی برجسته، زردی، توده شکمی و...) را پیدا کند. علاوه بر این، پزشک بر حسب شرح حال و معاینه فیزیکی می‌تواند تشخیص افتراقی‌ها را در نظر گرفته با توجه به آنها آزمایش‌ها و تست‌های آزمایشگاهی لازم را درخواست کند.

آزمایش خون و ادرار می‌تواند اطلاعات ارزشمندی را درباره سلامتی یک فرد به پزشک ارائه کند. در برخی موارد، آزمایش‌های مخصوصی به کار می‌رود تا میزان مواد معینی را به نام نشانگرهای تومور در خون، ادرار و بافت‌های مشخصی اندازه‌گیری کند. سطح نشانگرهای تومور در صورت وجود برخی انواع سرطان ممکن است غیرطبیعی باشد. البته تست‌های آزمایشگاهی به‌تنهایی برای تشخیص سرطان کافی نیست.

از طرفی تصاویر مناطق مختلف داخل بدن به پزشک کمک می‌کنند تا تشخیص دهد توموری وجود دارد یا خیر. تصویربرداری به کمک اشعه ایکس می‌تواند به شیو‌ه‌های مختلف از جمله تصویربرداری ساده و انواع سی‌تی‌اسکن صورت پذیرد. در عکس ساده ضایعات توده‌ای احتمالی دیده می‌شود و در سی‌تی اسکن می‌توان حدود و جزئیات بیشتری را از این ضایعات و همچنین گرفتاری غدد لنفاوی اطراف و متاستازها به ارگان‌های دیگر را تعیین کرد. سی‌تی اسکن در مرحله بعدی برخی از انواع سرطان کاربرد دارد. براساس یافته‌های موجود در سی‌تی اسکن مبنی بر درگیری غدد لنفاوی ناحیه‌ای و متاستازها، پیش آگهی سرطان را نیز می‌توان تعیین کرد.

در اسکن رادیونوکلئویید، بیمار یک ماده حاجب را می‌بلعد یا ماده حاجب به او تزریق می‌شود. سپس یک اسکنر سطوح رادیواکتیویته را در ارگان‌های مختلف اندازه‌گیری می‌کند و آن را روی یک فیلم یا کاغذ به تصویر می‌کشد. پزشک می‌تواند قسمت‌های غیرعادی را با بررسی میزان رادیواکتیویته در ارگان‌ها مشخص کند. فرد مورد آزمایش ماده رادیواکتیو را بلافاصله پس از انجام تست دفع می‌کند.

سونوگرافی نیز با به کارگیری امواج صوتی با فرکانس بالا می‌تواند تصاویری را از درون بدن افراد در اختیار قرار دهد و به عنوان مثال در تشخیص توده‌های توپر از کیست‌ها در پستان واقع شود.

روش ام‌آر‌آی نیز همانند سی‌تی اسکن جزئیات بهتری از تصاویر درون بدن ارائه می‌کند و در مقایسه با سی تی اسکن، بافت نرم را بهتر نشان می‌دهد.

در مراحل بعدی انجام بیوپسی برای تشخیص قطعی وجود نئوپلاسم و سرطان الزامی است. بافت مورد نظر را می‌توان به چند طریق از جمله اندوسکوپی، بیوپسی سوزنی یا توسط جراحی برداشت.

به وسیله آندوسکوپی، پزشک می‌تواند از وقایع داخل بدن مطلع شود و امکان تصویربرداری و برداشت مستقیم بافت‌های مورد نظر و فرستادن آنها برای بررسی سلولی و بافت‌شناسی موجود است.

استفاده از بیوپسی سوزنی گاه مانند ندول‌های تیروئیدی یا آسپیراسیون از طریق پوست در موارد احتمال وجود سرطان‌‌های پانکراس تحت هدایت سی تی اسکن یا سونوگرافی کاربرد دارد و تشخیص به گرفتن نمونه مناسب بستگی دارد.

علاوه بر مشاهده الگوی رشد یک تومور در میکروسکوپ نوری، درجه آتیپی سلولی، تهاجمی بودن و خصوصیات مورفولوژیک در تشخیص‌های افتراقی کمک‌کننده است. همچنین تهیه بافت کافی و مناسب برای یافتن ناهنجاری‌های ژنتیک و بروز الگوهای پروتئین ـ که ممکن است اطلاعاتی درباره پیش آگهی یا پاسخ به درمان فراهم آورد ـ ضروری است. مثلا تشخیص ایمونولوژیک پروتئین‌ها در بافت تازه یخ‌زده موثرتر از بافت تثبیت‌شده با فرمالین است.

بیماران اغلب نگران این موضوع هستند که بیوپسی منجر به پخش شدن بیماری گردد. البته این اتفاق به ندرت پیش می‌آید. گاه نیز حاشیه‌ای از بافت سالم اطراف برداشته می‌شود که به منظور کاهش احتمال گسترش سلول‌های سرطانی به بافت‌های سالم صورت می‌گیرد.

در نهایت وقتی تشخیص سرطان مسجل شد، پزشک تمایل دارد از مرحله و میزان گسترش بیماری آگاه شود. طبقه‌بندی اقدامی است به این منظور که آیا سرطان گسترش یافته و اگر چنین است به کدام قسمت‌های بدن نفوذ یافته است. اقدامات درمانی بستگی به نتیجه طبقه‌بندی دارند. پزشک با آزمایش‌ها و بررسی‌های مختلف می‌تواند سرطان را مرحله‌بندی کند. مثلا در صورتی که احتمال دهد سرطان به شکم گسترش یافته است، می‌تواند لاپاراتومی انجام دهد یا از طریق سی‌تی‌اسکن مکان‌های احتمالی گسترش سرطان را ارزیابی کند.

در این میان، پیش‌آگهی همان پیشگویی دوره و نتایج بیماری در آینده است که احتمال و درصد بهبود از بیماری را نشان می‌دهد. پیش‌آگهی یک فرد مبتلا به سرطان به عوامل متعددی از جمله نوع سرطان، مرحله و درجه آن (یعنی این‌که چه مقدار سلول‌های سرطانی با سلول‌های طبیعی تشابه دارند و با چه سرعتی سلول‌ها رشد و گسترش می‌یابند) بستگی دارد. عوامل موثر دیگر در پیش‌آگهی عبارتند از سن بیمار، وضعیت سلامت عمومی بیمار و چگونگی پاسخ بیمار به درمان. از آنجا که این عوامل دائما در حال تغییر هستند، پیش‌آگهی بیمار نیز در حال نوسان است.

دکتر رضا ملایری

 فوق تخصص مدیکال انکولوژی