یکی یدونه‌ها، عزیز دردونه‌ها

این روزها بسیاری از خانواده‌های ایرانی که طی 2 دهه اخیر تشکیل شده‌اند تک‌فرزند یا دارای 2 یا حداکثر 3فرزند هستند؛ خانواده‌هایی که هر روز آمار آنها بنا به دلایل مختلف در حال افزایش است و وجود یک فرزند در خانواده را کافی می‌دانند. در واقع تک‌فرزندی به یکی از ویژگی‌های زندگی امروزی ما تبدیل شده است و نسل جدید خانواده‌های ایرانی دیگر با مفاهیمی چون خاله، دایی، عمو و عمه بیگانه خواهند بود. این در حالی است که تا اواخر دهه 60 خانواده‌های ایرانی پر جمعیت بودند و پدران و مادران هر کدام چندین فرزند داشتند که گاهی تعداد آنها به بیش از 10 نفر می‌رسید. در گذشته‌های بسیار دور ایران کشوری پرجمعیت محسوب می‌شد. به طوری که طبق گزارش مورخان از 500 سال پیش از میلاد مسیح، شهرهای پر جمعیت زیادی در ایران وجود داشته است. بتدریج به دنبال جنگ‌های متعدد با از دست دادن سرزمین‌های پهناور و اراضی وسیع، تغییر مرزهای جغرافیایی، کشتارهای خونبار، شیوع بیماری‌های واگیردار و سوانح طبیعی، جمعیت شهرهای ایران کاهش یافت به طوری که رشد سالانه جمعیت در این دوره کمتر از 5‌/‌0 درصد بود که مهم‌ترین علت این مساله میزان بسیار بالای مرگ و میر در ایران بوده است.

دکتر کمال جوانمرد، جامعه‌شناس درباره به وجود آمدن پدیده تک‌فرزندی در جامعه ایران می‌گوید: بحث تک‌فرزندی ویژه جوامع مدرن و صنعتی و از دید جامعه‌شناسی، ویژه جوامع سرمایه‌طلب در مقابل جوامع کارگرطلب است. چون جامعه ایرانی تقریبا مدرن و سرمایه‌ای است، بنابراین خانواده‌های تک‌فرزند در جامعه ایران بیشتر از خانواده‌های چند فرزند هستند. وی می‌افزاید: چه در خانواده‌های پرجمعیت و چه در خانواده‌های کم‌جمعیت، تعلیم و تربیت نقش اساسی دارد و نمی‌توان به هیچ‌وجه بگوییم نقش خانواده‌های تک‌فرزند در تربیت فرزند، کمتر از خانواده‌های پرجمعیت است. دکتر جوانمرد مهم‌ترین متغیرهای اصلی به وجود آمدن پدیده تک‌فرزندی در ایران را تحصیلات عالیه زنان، استقلال مالی و اشتغال زنان، تأخیر در سن ازدواج و ترس از طلاق و عدم ثبات خانواده عنوان می‌کند. وی با اشاره به این‌که کاهش باروری و تک‌فرزندی در بین زنان بویژه زنان تحصیلکرده و شاغل رو به تزاید است و اساسا به عنوان یک مد، ارزش و یک شأن و منزلت خودنمایی می‌کند، می‌افزاید: خانواده‌هایی با زنان تحصیلکرده اشتیاقی به فرزندان زیاد ندارند در حالی که در خانواده‌هایی که زنان تحصیلات پایین‌تری دارند هنوز تمایل به فرزندان بیشتر در آنها دیده می‌شود. با این روند نرخ باروری تحصیلکرده‌ها کم می‌شود و از آن طرف نرخ باروری خانواده‌هایی که تحصیلات کمتری دارند بیشتر می‌شود و بنابراین در آینده از نظر نسلی، نسل با کیفیتی نخواهیم داشت. این جامعه‌شناس، پدیده تک‌فرزندی در ایران را یک شمشیر دولبه می‌داند که نقاط ضعف و قوت خود را دارد که باید مدیریت شود و یک مهندسی فرهنگی و آموزشی درباره آن اعمال شود. دکتر جوانمرد درباره عوارض و پیامدهای تک‌فرزندی نیز می‌گوید: تک‌فرزندی می‌تواند خانواده‌ها را درونگرا کند و خانواده‌هایی که تنها یک فرزند دارند و به اصطلاح تمام تخم‌مرغ‌های زندگی‌شان را در یک سبد می‌گذارند باید ریسک و خطرات آن را نیز بپذیرند. لذا در صورتی که مشکل یا اتفاقی برای تک‌فرزند آنها به وجود آید خانواده دچار مشکل می‌شود.

از سوی دیگر دکتر علیرضا منظری توکلی، عضو هیات علمی‌ دانشگاه و روان‌شناس نیز می‌گوید: یکی از پدیده‌هایی که به دنبال صنعتی شدن جوامع رشد داشته، بحث هسته‌ای‌شدن خانواده‌هاست. در خانواده‌های سنتی، خانواده گسترده است و علاوه بر پدران، مادران و فرزندان گاهی مادربزرگ یا پدربزرگ در خانواده زندگی می‌کنند، اما به دنبال پدیده صنعتی شدن در جوامع غربی و پس از آن در جوامع شرقی به هر میزان که صنعتی شدن رواج پیدا می‌کرد به همان میزان از تعداد افراد خانواده‌ها کاسته می‌شد.

وی می‌افزاید: این پدیده در 2دهه اخیر به شکل جدی وارد جامعه ایران شده است. وی با اشاره به تبعات صنعتی شدن جوامع و تأثیر آن روی بنیان خانواده‌ها می‌گوید: در جوامع صنعتی والدین معمولا هر دو شاغل هستند و برخلاف خانواده‌های سنتی که خانم خانواده وظیفه فرزندپروری و اداره امور خانه را به عهده داشت، امروز وظیفه خانم‌های خانواده که معمولا افراد تحصیلکرده‌ای هستند تنها فرزندپروری نیست و در خارج از خانه وظایفی داشته و شغلی را عهده‌دارند. همچنین هزینه‌های جامعه صنعتی، به افراد را به سمت تک فرزندی سوق می‌دهد. این روان‌شناس با اشاره به این که امروزه آمار مشکلات روانی در بین جوانان، نوجوانان و کودکان افزایش یافته، دلیل این امر را کاهش ارتباطات عاطفی بین فرزندان با یکدیگر می‌داند و می‌افزاید: تک‌فرزند یا 2 فرزند بودن خانواده‌ها باعث شده بسیاری از عوارض و مشکلات روانی در بین فرزندان و والدین ایجاد شود.

به‌هرحال تبعات تک‌فرزند بودن و این پرسش که تک‌فرزندی خوب است یا بد، همواره به دغدغه‌ای برای والدین تبدیل شده است. دکتر نسرین امیری، فوق‌تخصص روانپزشکی کودک و نوجوان درباره دغدغه‌های والدین تک‌فرزند در این زمینه می‌گوید: بسیاری از این والدین می‌گویند نمی‌دانیم چه کنیم، بعضی‌ها می‌گویند شما والدین خودخواهی هستید که فکر رفاه خودتان هستید. بچه اولتان دارد بزرگ می‌شود، نگذارید فاصله سنی دومی‌ با اولی زیاد شود و... اینها حرف‌های پدر و مادر یک فرزند تنهاست یا به عبارتی تک‌فرزند. وی می‌افزاید: درباره تک‌فرزندی 2 باور وجود دارد. باور نخست این که چند فرزندی بسیار دشوارتر از تک‌فرزندی است. حال آن که تک‌فرزندی مشکل‌تر است چون والدین فقط یک فرصت تکرار نشدنی برای تربیت فرزند خود دارند و باور دوم این که تک‌فرزندی به دلیل کمتر بودن هزینه‌ها، نبود اختلاف بین خواهر و برادرها و... بسیار ساده‌تر از چندفرزندی است. این متخصص با اشاره به این‌که بسیاری از تک‌فرزندها نمی‌توانند ناامیدی‌ها و فشارهای روانی را تحمل کنند، می‌گوید: چنانچه به این افراد توهینی شود بی‌آن‌که قصد و غرضی در کار باشد این توهین را رفتاری عمدی و به پشتوانه نیتی خاص تفسیر می‌کنند. چنانچه از مساله‌ای رنجیده خاطر شوند این حالت را تا مدت‌های مدید در درون خود زنده نگاه می‌دارند. آنها فقط به برقراری روابطی علاقه‌مند هستند که در برگیرنده منافع آنها باشد و احساساتشان را نیز جریحه‌دار نکند. آنها ممکن است ناراحتی‌های خود را برای دیگران بیان نکنند و فردی درونگرا شوند. در ضمن هنگام طلاق و جدایی والدین، تک‌فرزندان بیشتر تحت تأثیر مشکلات روانی قرار می‌گیرند.

امیری یکی از معایب تک‌فرزند بودن را تأثیر آن بر مراحل رشد کودک می‌داند و می‌افزاید: این کودکان کسی را ندارند تا با او رقابت یا بازی و دعوا کنند. آنها دوست و همدمی ‌در منزل ندارند بنابراین برخی از احساسات را تجربه نمی‌کنند و فرصتی برای کنترل و مدیریت آنها نخواهند داشت. اگر والدین مراقبتی افراطی از تک‌فرزند خود به عمل آورند و او را به فردی ضعیف و کم‌تحمل تبدیل کنند، فرزندشان از دیگران نیز انتظار خواهد داشت با او چنین رفتاری داشته باشند که این موضوع ناتوانی او را شدت خواهد بخشید. وی می‌افزاید: اگر والدین اجازه ندهند فرزندشان با احساسات سخت و ناراحت کننده روبه‌رو شود یا امکان آشکار کردن این نوع احساسات را برای او فراهم نکنند، تحمل وی را در برابر این نوع احساسات ضعیف خواهند کرد. این روانپزشک کودکان و نوجوانان مزایای تک‌فرزندی را هزینه کمتر برای خانواده، کنترل راحت‌تر تک‌فرزند، صمیمیت عمیق والدین با تک‌فرزند، آرامش خانواده، احساس امنیت و اعتماد به نفس بیشتر با تک‌فرزند می‌داند و در مقابل معایب تک‌فرزند بودن را وابستگی شدید والدین به تک‌فرزند، حساسیت والدین درباره رفتار و گفتار تک‌فرزند، وابستگی شدید تک‌فرزند به والدین، تسلیم‌پذیری والدین و عدم مخالفت با تک‌فرزند و ارتباط کمتر با همسالان عنوان می‌کند.

سقوط آزاد نرخ رشد جمعیت در ایران موجب خواهد شد تا بخش اعظم جمعیت کشور ما را در 3 دهه آینده افراد سالخورده تشکیل دهند و این در حالی است که کشور ما با چشم‌انداز 20 ساله 1404 و مرجعیت علمی در مسیر توسعه قرار دارد. برپایه آمار موجود، نرخ باروری زنان کشور روندی نزولی را طی می‌کند و با ادامه روند فعلی و کاهش تدریجی نرخ باروری، پیر شدن جمعیت کشور تسریع نیز خواهد شد. بسیار واضح است که کاهش جمعیت جوان به عنوان موتور محرک جامعه می‌تواند صدمات اجتماعی و اقتصادی جبران‌ناپذیری را به کشور وارد سازد در صورتی که کشورهای در حال توسعه مانند ایران نرخ نزولی رشد جمعیت خود را کنترل ننمایند، در چند سال آینده با مشکل بزرگ پیری جمعیت و کاهش خطرناک جمعیت روبه‌رو خواهند شد.