سرنخ‌های جدید برای پیدا کردن مرد نمکی شماره 6

یحیی نقی‏زاده‌محجوب، مدیرکل میراث فرهنگی استان زنجان در تشریح برنامه‌های جدید کاوش در این معدن به «جام‌جم» می‌گوید: دراین فصل احتمال یافتن مرد یا مردان نمکی جدیدتری در موزه نمک چهرآباد وجود دارد که می‌تواند رازهای سر به مهر این آدم‌های باستانی را برای ما نمایان کند. به گفته او تیم کاوش به دنبال کوچک‌ترین سرنخ برای یافتن اسرار بیشتری از این انسان‌های باستانی است تا اطلاعات دانشمندان در مورد این مومیایی‌های طبیعی کامل شود.

به گفته او دانشمندان و باستان‌شناسانی که در این دوره کاوش به زنجان آمده‌اند با توجه به آن‌که مسیر تونل‌های رفت و آمد مردان نمکی اکنون مشخص شده است، به دنبال انسان‌های دیگری هستند که ناخواسته در این مسیرها جان داده‌اند و بدن‌هایشان در محیطی نمکی سالم مانده است. او حداقل دستاورد این کاوش‌ها را کشف ابزارآلاتی می‌داند که مردان نمکی در طول حرکت در این مسیر‌ها از خود به جا گذاشته‌اند.

نقی‌زاده با اشاره به این‌که کاوش‌ها در معدن چهرآباد باید ادامه یابد، می‌گوید: این معدن می‌تواند به عنوان محلی برای کاوش‌های علمی بیشتر و تبدیل شدن به یک سایت موزه دایمی مورد استفاده قرار گیرد.

او ادامه می‌دهد: حتی می‌توان از این معدن به عنوان مرکز پژوهشی باستان‌شناسی برای پذیرایی از گردشگران علمی از سراسر جهان نیز استفاده کرد.

نمک در دوران باستان جزو گرانقیمت‌ترین کالاهایی بوده که استحصال آن با مشکلات فراوانی روبه‌رو بوده است. اما مردان نمکی، کارگرانی بودند که تمام این مشکلات را به جان می‌خریدند تا برای خرج زندگی هم که شده،کیسه‌ای نمک بر دوش بگیرند و در شهر بفروشند. اما راه دشوار و زمین سختی که اکنون معدن چهرآباد زنجان در آن قرار گرفته است، باعث می‌شد تا آنان از ارتفاع به پایین پرت شوند و همه آنان در حالی که دهان‌هایی باز دارند و به پشت روی زمین افتاده‌اند، سال‌های سال به همین وضعیت قرار گیرند.

به جز مردان نمکی که مشهورترین مومیای‌های طبیعی از دوران باستان به شمار می‌روند، مرد اتزی یا مرد یخی دیگر مومیای طبیعی است که چند سال پیش در کوهستانی در نزدیکی ایتالیا پیدا شد. مرد یخی اروپایی‌ها نیز مانند مردان نمکی ایران برای شکار و ارتزاق روزی به کوهستان رفته بوده که ناگهان تیری از ناکجا بر او می‌نشیند و او سال‌های سال در میان یخ‌ها دفن می‌شود.

وجه تمایز و برتری مومیایی‌های مردان نمکی ایران نسبت به مرد اتزی، نخست قدیمی‌تر بودن مردان ایرانی است و سپس تعداد آنان است. جالب آن است که برخی از کارشناسان معتقدند که مردان نمکی ایرانی مربوط به یک دوره خاص باستانی نیستند و یافته‌ها نشان می‌دهد که متعلق به عصر‌های مختلف بوده و نشان‌دهنده وضع زندگی مردمان دوره‌های اشکانی و ساسانی ایران هستند.

این موضوع که آنان چه می‌خوردند، چه می‌پوشیدند و به طور کلی چگونه زندگی می‌کردند، موضوعی است که دانشمندان بخوبی توانسته‌اند از اجساد نمک سود شده این مردان استخراج کنند.

اکنون و پس از 4 فصل کاوش در این معدن سنگ نمک، بقایای 5 مرد نمکی یافت شده است که غیر از مرد نمکی شماره 1 که در موزه ملی ایران باستان نگهداری می‌شود بقیه این مردان که در میانشان کامل‌ترین جسد به دست آمده نیز به چشم می‌خورد در موزه مردان نمکی زنجان نگهداری می‌شود.

اما قرار است در کاوش‌های جدید در این معدن، باستان‌شناسانی از سراسر جهان از جمله از دانشگاه‌ معتبر باستان‌شناسی بوخوم آلمان همراه دانشمندان و انسان‌شناسانی از دانشگاه زوریخ سوئیس و دانشگاه‌ یورک و آکسفورد انگلستان هیات باستان‌شناسی ایرانی را همراهی می‌کنند.

بررسی موضوعاتی از قبیل بررسی دوره دقیق استخراج نمک با توجه به یافته‌های پیشین و جدید از اقدامات دیگر هیات کامل باستان‌شناسی در این فصل کاوش است. دیرین‌شناسان می‌خواهند زمان حفر تونل‌ها و حتی شیوه حفر تونل‌ها را نیز در این فصل بررسی کنند. آنان حتی می‌خواهند بدانند مردان نمکی با چه ابزاری دیوارهای معدن را حفر می‌کردند، پارچه ها، روغن‌ها، پیه‌سوز‌ها و طناب‌ها، کیسه‌های حمل نمک و حتی ابزار‌هایی که برای کندن نمک از معادن مورد استفاده قرار می‌گرفته، چه بوده است.

دانشمندان گیاه‌شناس، استخوان‌شناس، جانورشناس و انسان‌شناسی این مومیایی‌ها و بقایای آنها را مورد بررسی قرار می‌دهند تا سن، جنس، وضعیت سلامت و رژیم غذایی و منشا جغرافیایی غذاهای مردان نمکی را مشخص کنند.

مردان نمکی کشف شده احتمالی در این فصل مورد سی‌تی ‌اسکن سه‌بعدی قرار می‌گیرند تا ویژگی‌های جسمانی مومیایی‌ها مورد کاوش قرار بگیرد و جنبه‌های زندگی اجتماعی مردان نمکی و حتی اقتصادی آنها مثل این که چقدر درآمد روزانه داشته‌اند، مورد کاوش قرار بگیرد.

اما قرار است برای اولین بار عملیات ژئوالکتریک یا همان مغناطیس‌سنجی برای پی بردن به لایه‌های تاریخی و تونل‌ها قبل از کاوش بخصوص در بخش‌هایی که امکان کاوش وجود ندارد، استفاده شود تا هرگونه تحرک و اقدام انسانی که در دوره‌های باستانی در این مناطق صورت گرفته، بررسی شود.

مهدی نورعلیشاهی / گروه فرهنگ و هنر