شوخی‌ای که جدی گرفته شد

تروالدز در 25 آگوست 1991 در بلاگش نوشته است: «این فقط یک سرگرمی است و هیچ گاه بزرگ و حرفه‌ای نمی‌شود.» در مطلبی که بعدا منتشر کرد نیز نوشت: «به‌نظرم انتقال یک سیستم عامل به پردازنده‌های مختلف غیرممکن است.» او این پروژه را راه‌اندازی کرد تا روش جالبی برای یادگیری معماری پردازنده 80386 فراگرفته باشد ؛ اما این اتفاق بسرعت گسترش یافت.

امروزه لینوکس تقریبا روی تمام معماری پردازنده‌های مدرن و قدیمی‌تر کار می‌کند و قابلیت قدرت‌دهی به هر دستگاه محاسباتی را دارد. از رایانه‌های شخصی گرفته تا نت‌بوک‌ها، گوشی‌های هوشمند، مین‌فریم‌ها، خوشه‌های ابررایانه‌ای و...

لینوکس رسما پدیده‌ای «بزرگ و حرفه‌ای» به‌شمار می‌رود و پشتیبانی شرکت‌های سنگین‌وزن آی‌تی از جمله دل، آی‌بی‌ام و HP، ناول و اوراکل را به‌دنبال دارد. ردهت، یکی از نخستین عرضه‌کنندگان تجاری لینوکس است که هم‌اکنون بازاری 3‌/‌7میلیارد دلاری را در دست دارد.

همان طور که می‌دانید لینوکس 20 ساله شده و در این مدت همیشه آب خوش از گلوی لینوکسی‌ها پایین نرفته است. لینوکس چند دشمن را به‌خود می‌بیند که شاید مایکروسافت، جلودار آنها باشد. چالش‌های فنی و قانونی سر راه لینوکس کم نبوده و نخواهد بود.

صرف‌نظر از این موارد جزئی، لینوکس در حالی وارد دهه سوم زندگی خود می‌شود که فرصت‌های آن اصلا کمتر نشده است. دنیای رایانه در حال تغییر است و لینوکس نه‌تنها از این تغییر سود نمی‌برد، بلکه خود باعث این تغییر نیز بوده است. به‌لطف اتفاقاتی که خارج از دنیای رایانه‌های شخصی افتاد، لینوکس دیگر یک سیستم عامل تنها نیست و یکی از مهم‌ترین نیروهایی به شمار می‌رود که به دستگاه‌ها تزریق می‌شود.

اتهام «دنباله‌رو بودن» همواره در سال‌های گذشته به لینوکس زده می‌شد. از سال 2003 تاکنون گروه SCO، اعلام کرد این سیستم عامل منبع باز اموال معنوی یونیکس را بدون مجوز استفاده کرده است و مایکروسافت نیز در 200 مورد لینوکس را به دزدی اموال آن شرکت متهم کرد.

لینوکس از ابتدای راه بر مبنای نوآوری شکل گرفت، در حالی که یونیکس‌های تجاری و حرفه‌ای معمولا روی سیستم‌هایی با پردازنده‌های RISC عرضه می‌شدند، تروالدز طراحی سیستم عامل خود را بر مبنای سخت‌افزارهای اینتل قرار داد و پیش‌بینی کرد در آینده‌ای نه چندان دور، حتی سرورها نیز بر مبنای معماری x86 شکل بگیرند. سپس، در حالی که مایکروسافت در قبول کردن اینترنت خیلی کند عمل می‌کرد، لینوکس اینترنت را به‌عنوان هسته خود در نظر گرفت.

شاید بدون اینترنت بتوان به حضور لینوکس در جایگاه امروزی شک کرد. تروالدز نقشی محوری در فراز و نشیب لینوکس داشت و هر به‌روز رسانی هسته لینوکس را شخصا رهبری کرد. تا این که چندی پیش هسته لینوکس به نگارش 3 رسید و مشکل تطابق با سخت‌افزارهای مختلف را نداشت و تمام اینها مدیون اینترنت و گروه هسته لینوکس بود که این پروژه را به یکی از موفق‌ترین پروژه‌های رایانه‌ای عصر حاضر بدل کرد.

در حالی که برخی از کسانی که به پیشبرد پروژه کمک می‌کردند، بودند افرادی حقیقی و عده زیادی از موسسات آموزشی که در سال‌های ابتدایی لینوکس در این پروژه حضور داشتند. در سال‌های اخیر، قاعده بازی تغییر کرده است. علاقه شرکت‌های تجاری به لینوکس باعث شده است بزرگ ترین نیروی پیش‌برنده این سیستم‌های عامل از سوی همین شرکت‌ها تامین شود. از بین 20 همکار عمده هسته 3 لینوکس، بیشتر از نیمی از این افراد از سوی کارفرما به پروژه فراخوانده شده‌اند.

از میان دیگر شرکت‌هایی که در توسعه لینوکس نقش بسزایی بازی می‌کنند، می‌توان به کانونیکال‌ (اوبونتو)، ردهت و سوسه اشاره کرد. شرکت‌های سخت‌افزاری زیادی نیز در توسعه لینوکس نقش داشتند که از میان آنها می‌توان به آتروس، برادکام، اینتل، مارول و ریل‌تک اشاره کرد. شاید یک دهه پیش تولیدکنندگان سخت‌افزارهای رایانه از ترس لو رفتن سیستم‌های داخلی قطعات خود با لینوکس همکاری نمی‌کردند، اما در سال‌های اخیر فعالانه در توسعه کد درایورهای قطعات خود برای هسته لینوکس در تلاشند و این نشانگر قدرت و سلامت این پروژه بزرگ است.

ارتباط بین لینوکس و اینترنت رابطه‌ای دو طرفه است. توسعه لینوکس با رشد اینترنت سرعت گرفت و از طرف دیگر اینترنت از تکامل لینوکس بهره برد. امروزه سیستم‌های عامل منبع‌باز همه جا حضور دارند. قدرت وب‌سرورها، ایمیل‌سرورها، فایل‌سرورها، دیتابیس‌ها و... از همین‌جا تامین می‌شود. در حقیقت به اعتقاد جیم زملین، مسوول اجرایی بنیاد لینوکس، هر بار که از اینترنت استفاده می‌کنیم، به‌نحوی با لینوکس نیز در ارتباطیم.

برای مثال موتورهای جستجو که به بخش جدانشدنی استفاده از اینترنت تبدیل شده‌اند، بر مبنای لینوکس هستند. گوگل با 66درصد سهم بازار جستجو یکی از شرکت‌هایی است که تمام سرورهایش بر اساس لینوکس هستند. یاهو، مایکروسافت بینگ و... نیز از لینوکس استفاده می‌کنند. اگر قابلیت‌های فوق‌العاده ارزان لینوکس در بخش سرورها نبود، هیچ کدام از این شرکت‌ها اینقدر بزرگ نمی‌شدند.

با وجود این نمی‌توان تعداد دقیق سرورهای لینوکسی به‌کار رفته در شبکه اینترنت را بدرستی تخمین زد؛ چون هر چیزی که پشت فایروال قرار می‌گیرد، تبدیل به جعبه سیاهی بدون هویت خواهد شد. از این رو این را که از میان توزیع‌های معروف لینوکسی از جمله CentOS، Debian، Fedora و اوبونتو، کدام توزیع بیشتر استفاده می‌شود، می‌توان تنها از طریق آمار دریافت داخلی خود این توزیع‌ها دریافت. کارشناسان تخمین می‌زنند آمار استفاده از لینوکس در شرکت‌های تجاری بسیار بیشتر از رقم و عددی است که شرکت‌های لینوکسی آن را به مشتریان خود اعلام می‌کنند.

با وجود قدرت بی چون و چرای لینوکس در عرصه دیتاسنترها، در رایانه‌های شخصی کمی ضعیف عمل می‌کند. برخی تولیدکنندگان رایانه و نت‌بوک، سیستم‌هایی را با لینوکس از پیش‌ نصب شده عرضه می‌کنند، اما فروش این سیستم‌ها معمولا پایین است. برخی بر این عقیده هستند که سیستم‌های لینوکسی هیچ‌گاه نمی‌توانند جایگزین ویندوز شوند ؛ اما آیا آنها درست می‌اندیشند؟

در آمارهای به دست آمده متوجه می‌شویم سازمان‌های دولتی و شرکت‌های بزرگ به استفاده از لینوکس علاقه نشان داده‌اند، چرا که می‌توانند کنترل سفت و سختی روی رایانه‌های کارمندان خود داشته باشند. برنامه‌نویس‌ها نیز علاقه زیادی به این سیستم عامل نشان داده اند و در بسیاری از موارد لینوکس خود را چنان سفارشی کرده‌اند که به بهترین محیط برای توسعه نرم‌افزار تبدیل شده است. به‌طور مثال، نیمی از کارمندان گوگل لینوکسی کاملا سفارشی برای خود درست کرده‌اند.

این البته اشتباه است که گمان کنیم تنها متخصصان و خوره‌های رایانه از لینوکس استفاده می‌کنند. اما درآوردن آمار درست و حقیقی از کاربران لینوکسی باز هم ناممکن است ؛ چرا که اشخاص بسیاری لینوکس را روی سیستم‌های قدیمی خود نصب می‌کنند، عده زیادی در کنار ویندوز آن را نصب می‌کنند و حتی بعضا از طریق مجازی‌سازی به استفاده از لینوکس می‌پردازند که دریافت اطلاعات و آمار دقیق را دشوار می‌کند.

لینوکس با عرضه اوبونتو بود که توانست توجه اندکی از بازار رایانه‌های شخصی را به‌خود اختصاص دهد. توزیع رایگانی که در آن، راحتی استفاده کاربر در درجه اول قرار داشت. اوبونتو در حال حاضر محبوب‌ترین توزیع لینوکسی است و مارک شاتل‌ورث، بنیانگذار آن تمایل دارد تا سال 2015 به 200 میلیون کاربر برسد.

تغییرات در دنیای رایانه کاملا دراماتیک است. کاربران در همه سطوح رایانه‌های رومیزی خود را با انواع جدیدی از دستگاه‌ها، خدمات و تجهیزات عوض می‌کنند. به‌طور مثال در ژاپن حدود نیمی از ایمیل‌های شخصی از طریق یک گوشی موبایل ارسال یا دریافت می‌شود. این روند به غرب نیز راه یافته و استفاده از گوشی‌های هوشمند با سرعت زیادی در حال رشد است و فرصت خیلی خوبی برای لینوکس رقم می‌زند.

در میان تمام گوشی‌های هوشمند موجود در بازار جهان، اندروید بزرگ ترین سهم را دارد ؛ سیستم عاملی که بر مبنای هسته لینوکس شکل گرفته است. میگو از شرکت نوکیا و WebOS از اچ‌پی نیز بر مبنای لینوکس بودند اما موفقیت اندروید را کسب نکردند. سامسونگ نیز سیستم عامل بادا را بر مبنای هسته لینوکس عرضه می‌کند.

نکته جالب این است که استفاده از لینوکس دسکتاپ رشد نکرده است، اما با تغییر رویکرد مردم از رایانه‌ها به گوشی‌های هوشمند، لینوکس برنده است، در حالی که رایانه‌های شخصی بازنده‌اند و این باخت شامل ویندوز هم می‌شود.

یقینا لینوکس غیر از تلفن‌ها هم قدرت‌نمایی خواهد کرد. با رشد رایانش ابری و نرم‌افزار به‌عنوان یک سرویس، تقاضا برای رایانه‌های سبک و بدون سخت‌افزارهای قدرتمند زیاد شده است. بازار تبلت‌های اندرویدی در حال رشد است و همه آنها نیز بر مبنای لینوکس خواهند بود. کروم‌بوک‌های گوگل نیز حضور مشابهی دارند و یک مرورگر وب قدرتمند هستند که از طریق هسته‌ای لینوکسی از قدرت سخت‌افزار استفاده می‌کنند.

محمدرضا قربانی