لطفا با بسته بندی میل کنید!

نوع غذا، مسائل زیست محیطی و محدودیت های قانونی یکی از نشانه های قوت یا ضعف صنعت غذایی یک کشور؛ دانش فنی و فناوری و در ارتباط با بسته بندی محصولات غذایی آن کشور است ، به همین خاطر در کشورهای صنعتی یک سوم تا نصف هزینه تولید مواد غذایی در زمینه مواد و ماشین های بسته بندی شده مصرف می شود و کمتر از 2 درصد مواد غذایی در این کشورها در فاصله زمان میان تولید و مصرف فاسد می شوند، در حالی که به علت وجود نارسایی در بسته بندی مواد غذایی رقم این فساد در کشورهای رو به توسعه به 30 تا 50 درصد می رسد.
یک بسته بندی مناسب برای محصولات غذایی باید با در نظر گرفتن معیارهایی انتخاب شود. از یک نگاه ، هدف از بسته بندی یک محصول غذایی طولانی تر کردن قابلیت نگهداری آن است.
با ایجاد محیطی در اطراف ماده غذایی میزان فساد و تغییر کیفیت غذا در حین نگهداری آن کاهش می یابد. البته محیط مناسب نگهداری یک محصول غذایی بستگی به نوع غذا دارد.
در ارتباط با بسته بندی سبزیها پدیده تنفس این محصولات بعد از زمان برداشت و حین نگهداری باید در نظر گرفته شود. در چنین مواردی بسته بندی مطلوب ، بسته بندی است که به عنوان سدی در مقابل نفوذ رطوبت عمل می کند ولی تا حدودی در برابر اکسیژن و دی اکسید کربن تراواست.
هدف از بسته بندی محصولات غذایی به افزایش قابلیت نگهداری این محصولات خلاصه نمی شود از اهداف دیگر بسته بندی می توان به سهولت در استفاده از آنها، حفاظت در مقابل صدمات فیزیکی و دادن اطلاعات در مورد محصول به مشتری اشاره کرد. بسته بندی به عنوان موثرترین رسانه برای تبلیغ و جلب مشتری پیشنهاد شده است.
استحکام بسته بندی و شفافیت آن از پارامترهای مهم در انتخاب بسته بندی مناسب است. در کشورهای پیشرفته صنعتی ضوابطی قانونی وجود دارد که بر پایه تحقیقات ریخته شده و به عنوان یک عامل محدودکننده در نوع ماده ای که می توان برای ساخت بسته بندی یک محصول غذایی انتخاب کرد عمل می کنند.
به عنوان مثال ، ضوابط استفاده از ظروف با پوششهای ساخته شده از پلی وینیل کلراید که محتویات منومر آزاد آن یک از حد جزیی بالاتر باشد برای بسته بندی محصولات غذایی ممنوع است ، چون تحقیقات نشان داده است که استعمال منومر آزاد وینیل کلراید منجر به سرطان یا ایجاد بیماری های دیگر می شود.
آخرین نکته مطرح درباره انتخاب بسته بندی مناسب تاثیر آن بر محیط زیست است ؛ استفاده از بسته بندی هایی با قابلیت استفاده مجدد از این دسته است.
مثلا صنعت شیر در کشورهای پیشرفته به سوی استفاده از ظروف یکبار مصرف مقوایی با پوشش پلی اتیلن و آلومینیوم پیش می رود. یک بررسی همه جانبه نشان می دهد که این کارمنطقی است.
بنابراین جهت گیری صنعت غذا به طور کلی به طرف استفاده از بسته بندی های یکبار مصرف است. دو نکته در این رابطه حایزاهمیت است ؛ یکی این که حجم مصرف سالانه این بسته بندی ها بسیار بالا است و دوم این که قسمت اعظم آنها از پلاستیک ساخته شده و پلاستیک ماده ای است که به خاطر ناسازگاری با طبیعت قابل تجزیه نیست.
این زنگ خطری است برای کسانی که به دلایل کاملا منطقی آلوده کردن محیطزیست را کاری ناهنجار به شمار می آورند. خوشبختانه برای جلوگیری از این مشکل قدمهایی برداشته شده است.
یکی از این قدمها توسعه روشهای بازگردانی بسته بندی های دوریخته شده است. به عنوان مثال ، می توان به تولید ظروف پلاستیکی تولید شده از PET که صد در صد بازیابی شده و کاملا بهداشتی است ، اشاره کرد.
یک راه دیگر جلوگیری از آلودگی محیط زیست ، جایگزین کردن پلاستیک با مواد سازگار با طبیعت در بسته بندی های مورد استفاده برای محصولات غذایی است.
در این ارتباط می توان به استفاده از پوشش های خوراکی که از پلی ساکاریدها، پروتئین ها و لیپیدها ساخته شده اند و یا پلیمرهایی که از سوی باکتری های تولید می شوند مثل (Butgric acidpoly Hydroxy) اشاره کرد.


بیوپلیمرهای قابل تجزیه

بیوپلیمرهای قابل تجزیه را می توان به چهار دسته پلی ساکاریدها، پروتئین ها، لیپیدها و پلی استرها که از کنترل بیو سنتز گیاهی یا باکتریایی به دست می آید، تقسیم بندی کرد.
پوشش هایی که از پلی ساکاریدها (سلولز، نشاسته ، صمغها و غیره) یا پروتئین ها (ژلاتین ، زئین ، گلوتن و غیره) تشکیل شده اند، از خواص مکانیکی و نوری خوبی برخوردارند، اما به رطوبت بسیار حساس هستند و نسبت به نفوذ بخار آب مقاومت ناچیزی از خود نشان می دهند.
پوشش های ساخته شده از لیپیدها(مومها، لیپیدها و مشتقاتشان) با پلی استرها پلی D,B هیدروکسی بوتیرات ، پلی لاکتیک اسید و غیره از خاصیت ممانعت کنندگی خوبی نسبت به نفوذ بخار آب برخوردارند، ولی مات و نسبتا غیرقابل انعطاف هستند.
گفتنی است پوشش های لیپیدی کاملا شکننده و از نظر فاسد شدن ناپایداری دارند. پلیمرهای سنتتیک وقتی با بیوپلیمرها ترکیب شوند، قابلیت بیشتری برای حمله میکربی پیدا می کنند.
قابلیت تجزیه پلیمرهای سنتتیک با افزودن ترکیباتی که به وسیله میکروارگانیزم هاجذب می شوند، تشدید می شود. در حال حاضر، فرآورده های زیادی در بازار با پوشش های زمینه نشاسته ای وجود دارند، اما انواع دیگر بیوپلیمرها نظیر سلولز، لیپیدها و پروتئین های گیاهی به طور گسترده مصرف نمی شوند، در حالی که اجزای بعضی از آنها اخیرا مورد بررسی قرار گرفته اند، نظیر مخلوطهای گلوتن و رزین پلاستیک ، مخلوطهای ترکیبات و نیلی و پروتئین های گیاهی مخلوطهای پلیمر سنتتیک و لیپید یا کازئین.


پلیمرهای میکربی

پلی استرها از نظر تئوری قابل تجزیه هستند، چون اتصالات استری در داخل زنجیرهای پلیمر نقطه اصلی هیدرولیز میکروبی یا شیمیایی هستند.
پلی استرها به وسیله میکروارگانیزم ها به خارج ترشح یا ذخیره می شوند و توسط تعدادی از باکتری ها به عنوان اندوخته انرژی و کربن سنتز می شوند. این ترکیبات جانشین بالقوه ای برای ترموپلاستیک ها هستند و می توانند از کربوهیدرات های ساده سنتز شوند و در طبیعت به سهولت تجزیه شوند.
نشاسته هیدرولیز شده عموما به عنوان ذخیره غذایی به وسیله میکروارگانیزم ها برای تخمیر به منظور تولید پلی استر مصرف می شود. بازیافت و خالص سازی این مواد که از مخلوطهای پیچیده به دست می آیند، صرف هزینه زیادی در بر خواهد داشت.
نکته قابل ذکر این است که این نوع بسته بندی کاملا قابل تجزیه و بازیافت است. پلی هیدروکسی بوتیرات / والرات (PHB/PHV) که با نام تجاری بیوپل عرضه می شود، به وسیله باکتری گونه آلگالیژنس ائوتروفوس تولید می شود.
این پلیمر در گرانولهای داخل سلولی ذخیره و به عنوان اندوخته انرژی و کربن تلقی می شود. سنتز این ماده تحت شرایط غنی بودن کربن و محدودیت یکی از عناصر نظیر فسفر یا نیتروژن صورت می گیرد. برای تولید صنعتی این پلیمر از این باکتری استفاده می شود.
تولید پلی هیدروکسی بوتیرات طی یک سیر سه مرحله ای از استیل کوآنزیم A صورت می گیرد.


بسته بندی طبیعی

پوشش های خوراکی و قابل تجزیه باید از ویژگی لازم برای بسته بندی یک ماده غذایی شامل ممانعت کنندگی در برابر نفوذ رطوبت ، خروج ماده محلول و یا ورود گاز، قابلیت حل شدن در آب یا چربی ، رنگ و ظاهر، خصوصیات مکانیکی و ژئولوژیک و غیرسمی بودن برخوردار باشند.
این خصوصیات به نوع ماده غذایی مورداستفاده ، نحوه شکل گیری و موارد کاربرد آنها بستگی دارد. برای بهبود خصوصیات یک پوشش می توان به آن مواد نرم کننده ، اتصال دهنده های عرضی ، ترکیبات ضدمیکربی ، جاذب های اکسیژن ، بافت دهنده ها و غیره افزوده شود.
میزان پیوستگی روی خصوصیات پوشش مانند مقاومت ، انعطاف پذیری و نفوذپذیری تاثیر می گذارد. نیروی پیوستگی قوی انعطاف پذیری و ممانعت کنندگی نسبت به نفوذ گازها و مواد حل شده را کاهش و تخلخل را افزایش می دهد.
میزان پیوستگی بستگی به ساختار و خصوصیات شیمیایی بیوپلیمر، روش ساخت مانند درجه حرارت ، فشار انواع حلال و رقیق کننده ها، تکنیک تبخیر حلال و افزودنی ها دارد. خصوصیات ارگانولپتیکی پوشش دهنده های خوراکی باید خنثی و شفاف ، (روشن ، بی بو و بی طعم) باشد که هنگام تغذیه مشخص نشود.
ممکن است جلادادن به ظاهر سطوح (ایجاد درخشندگی) و بهبود خصوصیات لامسه ای (کاهش چسبندگی) موردنیاز باشد. پوشش های هیدروکلوئیدی عموما خنثی تر از پوشش های حاصل از لیپیدها یا مشتقاتشان و موم ها هستند که اغلب کدر، لغزنده و دارای مزه مومی است.
تولید موادی با خصوصیات ارگانوپتیکی ایده ال ، ممکن است ، اما این مواد باید با غذاهایی که در داخل آنها پر می شوند، نظیر پوشش های قند، شکلات ورقه ای و پوشش های نشاسته ای برای آب نبات ها، بیسکویت ها، بعضی کیک ها و بستنی ها سازگار باشند.
این پوشش ها همچنین می توانند به حفظ رنگ ، طعم ، تندی ، ترشی ، شیرینی و نمک در غذاها کمک کند.

بهاره صفوی
safavi@jamejamdaily.net