جایگاه گیاهان دارویی در‌طب ‌

این اسناد حاکی از وجود داروهای زیادی در مکاتب مختلف طب سنتی است که همگی از مواد طبیعی بخصوص گیاهان دارویی تهیه می‌شدند. بقراط دانشمند یونانی که بیش از 2000 سال قبل ظهور کرد تجارب گذشتگان را با نبوغ خود به شکل مدرن و کلاسیک درآورد. به همین دلیل به «پدر علم پزشکی» معروف گشت. این علم پس از بقراط کامل‌تر شد و در زمان دانشمندانی چون ابن‌سینا و رازی و داروسازانی چون جالینوس به حد کمال رسید به طوری که کتب آنها تا اوایل قرن نوزدهم در بسیاری از دانشگاه‌های دنیا تدریس می‌شد. استفاده از گیاهان دارویی به عنوان مهم‌ترین ابزار درمانی در بیماری‌ها و طب سنتی تا 1854 میلادی یعنی حدود 5/1 قرن گذشته ادامه یافت. در این زمان اولین جسم مصنوعی توسط بشر ساخته شد و پس از چند سال اولین داروی مصنوعی به بازار آمد و از آن به بعد داروهای مصنوعی (شیمیایی)‌ زیادی یکی پس از دیگری روانه بازار شدند. دیری نگذشت که داروهای شیمیایی جایگزین بسیاری از داروهای گیاهی شدند، ولی در این زمان بشر متوجه عوارض جانبی این گونه داروها شد و در حدود 5 دهه گذشته دارویی به نام «تالیدومید» فاجعه‌ای به بار آورد که باعث متولد شدن حدود 25 هزار کودک ناقص‌الخلقه با شرایط وحشتناک و غم‌انگیز شد. این مساله شوک بزرگی را در دنیای آن روز ایجاد کرد و دانشمندان را به فکر راه چاره‌ای انداخت. محققان و دانشمندان سراسر دنیا به اتفاق بر این عقیده بودند که باید دوباره نگرشی علمی به داروهای گیاهی و گیاهان دارویی نمود و تا حد ممکن از مواد طبیعی که بیشترین سازگاری را با انسان دارند، استفاده کرد. لذا از 5 دهه قبل بسیاری از تحقیقات به این نظر معطوف گشت و کارخانجات زیادی دست به تهیه این گونه داروها زدند. در حال حاضر هزاران داروی گیاهی نوین در صنایع داروسازی جهان تولید و به بازار عرضه شده است.

نکته قابل توجه این که روز به روز توجه مردم دنیا به این گونه داروها بیشتر گشته و کارخانجات به دنبال این اقبال، سرمایه‌گذاری‌های کلانی در این زمینه کرده‌اند. سازمان جهانی بهداشت در چند سال گذشته آماری‌ ارائه نموده که تعجب‌انگیز است. این آمار می‌گوید اگر مردم جهان را 6 میلیارد نفر در نظر بگیریم حدود 80 درصد از این جمعیت از داروهای با منشأ گیاهی استفاده می‌کنند که این داروها به صورت نوین، داروهای سنتی یا داروهای عامیانه گیاهی می‌باشند. آمار جالب دیگری نشان می‌دهد که بسیاری از داروهای حیاتی کنونی ازجمله داروهای ضدسرطان، ضدویروس، ضدایدز، فشار خون، چشمی، ضددرد، کورتن‌ها، هورمون‌ها و... از مواد استخراج شده از گیاهان تهیه می‌شوند. یکی از نکات مهم و قابل توجه مصرف‌کنندگان داروها عوارض آنهاست به طوری که عوارض داروهای گیاهی کم، غیرجدی، موقتی و گذراست در صورتی که عوارض داروهای شیمیایی و بخصوص هورمون‌ها و کورتن‌ها نسبتا زیاد بوده و گاهی به مدت طولانی یا تا آخر عمر مشکلاتی را برای مصرف‌کنندگان در بر دارند. حتی بعضی داروها دارای اثر تراتوژن یا به اصطلاح اثرات مخرب بر جنین داشته (مانند داروی تالیدومید)‌ و می‌توانند به نسل بعد منتقل شوند. از طرفی موفقیت‌های 2 تا 3 دهه گذشته از داروهای گیاهی باعث تشویق سرمایه‌گذاران در این مورد شده به طوری که بزرگ‌ترین تبلیغ برای فروش داروها یا مواد آرایشی و بهداشتی در معرفی طبیعی یا گیاهی بودن آنهاست، اما نکته بسیار بااهمیت این که هنوز در ایران گیاهان دارویی و داروهای گیاهی جایگاه خود را به دست نیاورده‌ اند، چراکه در قبال بیش از 4300 قلم داروی شیمیایی حدود 200 داروی گیاهی در داروخانه‌ها وجود دارد و از نظر تناسب اختلاف چشمگیری وجود دارد در صورتی که به عنوان نمونه کشور آلمان که خود بزرگ‌ترین تولید‌کننده مواد شیمیایی دنیاست بیش از 12 هزار داروی گیاهی تولید می‌کند و برحسب آماری نزدیک به 75 درصد از مردم آن داروهای گیاهی مصرف می‌کنند. با این گفته‌ها می‌توان به جایگاه داروهای گیاهی امروز دنیا پی برد. از طرفی اشاعه طب سنتی در جهان و ازجمله ورود این رشته در کشور ایران به دانشگاه‌ها به اهمیت داروهای گیاهی بیش از پیش افزوده است. چراکه داروهای مورد مصرف در این مکتب طبی همه طبیعی هستند.

دکتر محمدحسین صالحی سورمقی

 استاد دانشکده داروسازی تهران