مرگ تدریجی باغستان قزوین

این باغ‌ها با سابقه تاریخی بیش از 1000 سال میراثی است منحصر به فرد که چندین نسل از ساکنان قزوین طی قرن‌های متمادی محصولاتی از جمله پسته، بادام، زردآلو، گردو و انگور را که مقاوم به شرایط سخت اقلیمی هستند، از آن برداشت کرده‌اند.

این باغ‌ها که همچون کمربند سبزی قزوین را محصور کرده بودند، در سایه شهرسازی‌ها در مقاطع مختلف از بین رفته‌اند و از آن همه وسعت و شکوه تنها حدود 2500 هکتار باغ سنتی به جای مانده است.شهرداری قزوین نیز بر اساس طرح مطالعه مقدماتی سال 80 در جهت احیای این باغستان برآمد ولی با گذشت زمان این طرح نیز رو به فراموشی رفت.

مسوول تعاونی میراث باغستان به عنوان نماینده باغداران در خصوص وضعیت کنونی باغستان می‌گوید: از حدود
2500 هکتار باغ موجود به جرات می‌توان گفت حدود 500 هکتار آن به دلایل مختلف به صورت کامل به حال خود رها شده است؛ در واقع درختان آن یا به طور کامل از بین رفته یا به صورت نیمه خشک درآمده است.

مرتضی تدین می‌افزاید: از حدود سال 85 که شهردار وقت قزوین طرح حفاظت از این باغستان‌ها را پیشنهاد داد بودجه‌ای برای این منظور در نظر گرفته شد و این بودجه طی سال‌های اخیر نیز پرداخت شد، اما این میزان اعتبار برای حفاظت از این باغ‌ها کافی نبود. از سوی دیگر سازمان جهاد کشاورزی نیز از حدود 4 سال پیش به عنوان یکی از دستگاه‌های اصلی متولی حفظ و احیای باغات سنتی قزوین اقداماتی از جمله در نظر گرفتن بودجه‌ای برای جبران خسارات ناشی از خشکسالی، مرمت رودخانه‌ها، کودپاشی و... و مهم‌تر از آن تخصیص ادوات کشاورزی به باغداران (با یارانه 4 درصد) انجام داد، اما متاسفانه این فعالیت‌ها نیز پاسخگوی هزینه‌ها و طرح‌های حفاظت و احیای این باغ‌ها با شرایط فعلی نیست.

وی با بیان این که انتظار داریم شهرداری بیش از گذشته برای حفظ و پیشگیری از تخریب این باغ‌ها ورود پیدا کند، تاکید می‌کند: متاسفانه گاهی اوقات شاهدیم خود شهرداری که یکی از متولیان اصلی حفظ باغستان است، برای انواع ساخت‌وسازها در محدوده این باغ‌ها مجوز صادر می‌کند و نه تنها اعتبارات هزینه شده به هدر می‌رود بلکه زمینه تخریب بیشتر باغات نیز فراهم می‌شود.

نماینده باغداران باغستان سنتی قزوین، یکی از دلایل بی‌رغبتی برخی از باغداران برای ادامه فعالیت در این باغ‌ها را بالا بودن قیمت آب تخصیصی اعلام و اظهار می‌کند: با این که باغداران تنها یک سوم هزینه آب مصرفی را می‌پردازند اما با توجه به گران بودن آب که به صورت آزاد و نه سهمیه‌ای به آنها تعلق می‌گیرد، توانایی پرداخت این مبلغ را ندارند.

وی کم‌آبی، مشخص نبودن متولی اصلی برای حفاظت و احیای باغ‌ها و ورود فاضلاب و آب‌های سطحی به داخل باغ‌ها را از دیگر مشکلات پیش روی این باغستان سنتی ذکر می‌کند و می‌گوید: متاسفانه به واسطه شهرنشینی، قسمت‌های شمالی و شمال شرقی این باغستان از بین رفته و ناحیه غربی و شرقی هم در حال تخریب است و اگر همتی از طرف مسوولان و همکاری باغداران نباشد بقیه آن نیز از بین خواهد رفت.

ناصر عظیمی ،عضو کمیته احیای باغستان قزوین نیز می‌گوید: رودخانه‌های سطح شهر و در پی آنها باغات هم طی 50 سال اخیر تخریب جدی شده‌اند و متاسفانه این تخریب‌ها سال به سال شدت بیشتری یافته‌ و بیشتر از بحث آب و هوا عامل انسانی نقش پررنگ‌تری در این میان دارد.

وی عدم توجیه اقتصادی را یکی از دلایل بی‌انگیزگی باغداران و مسوولان برای حفاظت از این باغستان عنوان می‌کند و توضیح می‌دهد: شرایط درختان این باغ‌ها به گونه‌ای است که با کمترین تغییرات جوی و نامساعد شدن هوا، محصول آنها تحت تاثیر قرار می‌گیرد و این در حالی است که تامین نیروی انسانی برای جبران این خسارت‌ها بسیار گران تمام می‌شود و گاهی باغداران توانایی تامین این هزینه‌ها را ندارند.

به گفته وی ، ایجاد سازمانی منسجم در حوزه باغ‌های سنتی با هدف یکسان‌سازی در تصمیم‌گیری‌ها از نیازهای ضروری است تا از تخریب باغ‌ها جلوگیری شود.

عظیمی می‌افزاید: باغستان قزوین مالکان خصوصی زیادی دارد که با مرگ بزرگان هر خانواده، تعداد وراث این باغستان‌ها هم افزایش یافته که هر کدام سلیقه خاص خود را دارند و از سوی دیگر عقایدشان هم در نگهداری از باغ متفاوت است و این موضوع نیاز به فرهنگ‌سازی دارد تا این باغستان زنده بماند.

مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین نیز معتقد است: باغ‌های سنتی در روند توسعه شهر قزوین نادیده گرفته شده است به گونه‌ای که برداشت بی‌رویه شن و ماسه از رودخانه‌های این شهر، عبور راه آهن و جاده از باغ‌ها و ساخت‌وسازهای بی‌رویه، این میراث به جا مانده از گذشته را با خطر کم‌آبی و بی‌آبی مواجه کرد.

محمد پیله‌فروش با بیان این که درختان و محصولاتی در این باغ‌ها هستند که شرایط ویژه‌ای دارند، به خشکسالی‌های گاه و بی‌گاه اشاره می‌کند و می‌گوید: به عنوان مثال درخت بادام نسبت به تغییرات جوی بسیار حساس است و با کمترین سرمازدگی دچار عدم باروری می‌شود . پسته نیز درختی است که ممکن است در یک سال محصول قابل توجهی ندهد در نتیجه این عوامل باعث شده در گذر زمان و نداشتن سود اقتصادی، باغداران تمایلی به حفظ باغات به شکل کنونی نداشته باشند.وی بالا بودن هزینه کارگر و همچنین کم بودن سهمیه آب باغستان را از دیگر عوامل بی‌رغبتی باغداران برای ادامه حیات این باغ‌ها ذکر می‌کند.وی کمترین سود حفظ این باغ‌ها را عاملی برای پاک نگهداشتن هوای شهر می‌داند.

معاون حفاظت و بهره‌برداری آب شرکت آب منطقه‌ای قزوین نیز به عنوان متولی تامین آب بخشی از باغستان می‌گوید: مشکل این باغستان و تخریب روزافزون آن کم‌آبی نیست؛ چرا که دست کم طی 2 سال اخیر که به اندازه سال‌های گذشته با خشکسالی مواجه نبودیم به میزان درخواست سازمان جهاد کشاورزی برای این باغات تامین آب شده است.

یدالله ملکی یادآوری می‌کند: زمانی که این باغ‌ها 5000 هکتار بودند، همین چند رودخانه داخل شهر آب آنها را تامین می‌کرد حالا چه شرایطی پیش آمده که با کم شدن وسعت این باغ‌ها که به نصف رسیده ، آب این رودخانه‌ها که در بیشتر مواقع همچنان جاری هستند، پاسخگو نیستند؟ حتی با فرض خشکسالی و خشک شدن گهگاهی این رودخانه‌ها، با توجه به سهمیه آبی که برای آبیاری این باغ‌ها تعلق می‌گیرد، کم‌آبی را دلیل اصلی تخریب باغستان سنتی دانستن کمی بی‌انصافی است.وی توضیح می‌دهد: سهمیه آب کل باغ‌های استان را سازمان جهاد کشاورزی در ابتدای هر سال اعلام می‌کند و با توجه به شرایط جوی این سهمیه به تناسب در نظر گرفته می‌شود و هر میزان که اعلام کنند سهمیه آب تعلق می‌گیرد که بخشی از این میزان آب برای آبیاری باغ‌های سنتی در نظر گرفته می‌شود.

به گفته معاون حفاظت و بهره‌برداری آب شرکت آب منطقه‌ای قزوین از سال 87 و پس از سپری شدن چند سال کم‌آبی با توجه به میزان آب ذخیره شده تقریبا مشکل کمبود آب برای آبیاری این باغ‌ها رفع شد و این در حالی است که برای سال 90 تاکنون 4 میلیون متر مکعب آب برای باغستان تقاضا و این میزان آب تامین شده است.

وی تصویب طرح‌های تشویقی برای باغداران را یکی از راه‌های ایجاد انگیزه برای اقتصادی کردن این باغ‌ها می‌داند.

مریم نوری ‌/‌ جام‌جم قزوین