بچه‌هم بچه‌های قدیم!

پدر عصبانی آمده بود وسایل بچه را جمع کرده و او را فرستاده بود به اتاقش برای تنبیه و مادر زده بود پشت دست خودش که بچه‌های این دوره و زمانه چقدر بی‌حیا شده‌اند.

پدربزرگ، اما انگار یک سطل آب یخ روی سرش ریخته باشند. چند دقیقه‌ای همانجا ایستاده بود. حرفی را که شنیده بود هضم نمی‌کرد.

او بچه زمان حرمت‌ها بود. آن روزها که بچه‌ها جلوی والدین و بزرگ‌تر‌ها چهارزانو می‌نشستند و تا بزرگ‌ترها اجازه نمی‌دادند، صحبت نمی‌کردند. تنبیه کمترین جسارت آنها فلک بود و تعلیمی (چوبی محکم و نازک که به کف دست و پشت می‌زدند و البته برای نشان دادن کلمات روی تخته سیاه هم کاربرد داشت).

به روزهایی فکر می‌کرد که با پدرش جرات نمی‌کرد حرف بزند و مادرش را واسطه پیام‌هایش می‌کرد و پدرش هم جلوی پدربزرگش همین احترام و حرمت را داشت و با نهایت ادب با او صحبت می‌کرد. این چیزها که آموخته بود هیچ تناسبی با چیزی که می‌شنید، نداشت. بیخود نبود که حرف روی قلبش سنگینی می‌کرد.

خیلی از حرف‌های نسل امروز روی دل سالمندان سنگینی می‌کند و برایشان غیرمنتظره و نامانوس است. رفتارهای زیادی هست که از جوان‌ترها سر می‌زند و سالمندان را می‌رنجاند، اما چه کسی مقصر است؟

دکتر محمداسماعیل ریاحی، جامعه‌شناس و محقق اعتقاد دارد هم‌اکنون جامعه در مرحله انتقال و تغییر قرار گرفته است. سیستمی که در آن مراقبت از سالمندان به عهده خانواده بوده دگرگون شده و به سیستمی تبدیل می‌شود که در آن این وظایف به دولت و بخش خصوصی واگذار می‌شود یا خود افراد موظف به تنظیم طرحی برای بازنشستگی و سالخوردگی خود هستند.

این فرآیند سالمندان را دچار تعارض می‌کند و می‌بینند میان تصورات آنان و واقعیت زندگی فاصله زیادی وجود دارد.

این تعارض وقتی رخ می‌دهد که سالمندان فکر می‌کنند یک روز آنان به سالمندان خانواده کمک می‌کردند و همیشه حرف بزرگ‌تر‌ها این بود که از هر دست بدهی از همان دست می‌گیری و شما هم روزی پیری دارید و فرزندانتان جبران می‌کنند، اما امروز کسی حاضر نیست دست آنان را بگیرد.

این جامعه‌شناس معتقد است: در جامعه امروز برای بهبود موقعیت سالمندان و توانمندسازی آنان به موازات تلاش‌های علمی برای افزایش طول عمر همراه با سلامتی باید شرایطی جهت زندگی آبرومندانه و توام با عزت برای سالمندان فراهم شود.

علوم پزشکی و بهداشت طول عمر آنان را افزایش داده و در عوض تغییرات فرهنگی جایگاه آنان را در خانواده تضعیف کرده است، به نحوی که نمی‌توان گفت زندگی امروز آنان از گذشته کیفیت بهتری دارد.

دکتر محمداسماعیل ریاحی معتقد است: سالمندان نیاز دارند سال‌های آخر عمر خود را در آرامش و احترام به سر ببرند و از سلامت جسمی و روانی برخوردار باشند. در غیر این صورت طولانی شدن عمر چه فایده‌ای می‌تواند داشته باشد.

آیا وقتی جامعه تغییر می‌کند سالمندان باید حذف شوند؟ البته که نه. آنها نیز نقش‌های متفاوتی پیدا می‌کنند و ارزش و اعتباری دیگر به دست می‌آورند.

این جامعه‌شناس می‌افزاید: با تغییر نگرش‌هایی که جامعه شاهد آن است سالخوردگان اقتدار کامل و اعتباری را که به بزرگ‌ترهای اجتماع در جوامع باستانی داده می‌شد از دست می‌دهند، اما از سویی وقتی نسبت سالمندان در جامعه رو به فزونی نهد، نفوذ سیاسی بیشتری کسب خواهند کرد چنان که در جوامع غربی، گروه‌های فعال سیاسی شروع به مبارزه علیه تبعیض سنی کرده‌اند و می‌کوشند دید مثبتی را در مورد سالخوردگی به وجود آورند. پس با گذر از جامعه سنتی و ورود به جامعه مدرن، گرچه اقتدار اجتماعی سالمند کاهش می‌یابد، اما از بعدی دیگر دوباره سالمند ارزش و اهمیت خود را کسب خواهد کرد.

آیا وقتی جامعه از حالت سنتی خارج شد سالمند باید از خانواده جدا شود و یک عضو بی‌حاصل به شمار رود؟ قطعا این طور نیست و با تغییر جامعه، نیازهای او هم تغییر می‌کند و سالمند نیز نقشی متناسب با این تغییرات می‌پذیرد.

دکتر ریاحی بازتعریف ارزش و نقش و منزلت سالخوردگان در جامعه را پیشنهاد می‌کند که از طریق آن بتوان سطح تساهل اجتماعی نسبت به سالمندان را افزایش داد و آنان را به جایگاه اجتماعی شایسته در جامعه و خانواده رساند.

تغییر نگرش‌های موجود راجع به سالخوردگان و دوره سالمندی از طریق تضعیف عقاید قالبی و کلیشه‌های رایج درباره سالمندان نیز به تصحیح نقش و جایگاه آنان کمک می‌کند.

دکتر ریاحی، فرهنگ‌سازی توسط نهادهایی چون دانشگاه‌ها، مدارس، رسانه‌ها و آموزش به جوانان و نوجوانان در مورد ارزشمندی سالمندان و ویژگی‌های روحی ـ روانی آنان و آموزش رفتار محترمانه به این گروه سنی را لازمه حفظ حرمت و ارزشمندی سالمندان در جامعه دانست.

این جامعه‌شناس، آموزش میانسالان برای آمادگی ذهنی نسبت به مسائل و مشکلات سالمندی و نحوه رویارویی با این مشکلات را از دیگر نیازهای جامعه می‌داند و می‌افزاید: آنان باید با مسائل و مشکلات جسمی و روحی خاص دوران پیری نیز آشنا شوند تا برای مقابله و پیشگیری از این مشکلات و حل بحران‌های میانسالی اقدام بموقع داشته باشند.

وی اعتقاد دارد: باید شرایط فیزیکی و فرهنگی برای نگهداری از سالمندان در اطراف خانواده‌ها به وجود بیاید و مشاغل سبکی برای آنان تعریف شود.

همچنین باید مناسب توانایی جسمی و روحی سالمندان به منظور تقویت اعتماد به نفس، بازیابی استعدادها و نیز بهبود وضعیت مالی آنها این مشاغل در دسترس ایشان قرار گیرد.

این جامعه شناس پیشنهاد می‌کند: با تشکیل گروه‌های خود یاری توسط سالمندان برای برقراری ارتباط متقابل و مستمر آنها با یکدیگر نیز می‌توان به توانمندسازی و بازتعریف نقش‌های سالمندان جامعه کمک کرد.

وی همچنین دستیابی به جامعه‌ای مناسب برای سالمندان را منوط به بازنگری قوانین و مقررات مربوط به ایشان
می‌داند.

زهره زیارتی