گویندگی برای مستند

به همان اندازه که انتخاب کادر تصویر و ترکیب عناصر موجود در کادر یا به طور کلی تعیین سوژه‌ بصری نیاز به دقت، ظرافت و بهره‌گیری از ذوق و دانش هنری دارد، گویندگی برای مستند هم نیازمند بذل توجه و استفاده از خلاقیت هنری است. همان‌طور که آهنگساز برای ساخت موسیقی فیلم، استفاده‌ای منظم و هوشمندانه از نت‌ها یا همان الفبای اولیه‌ زبان موسیقی می‌کند، گوینده‌ گفتار متن فیلم مستند نیز باید تن صدا و لحن ادای حروف و کلمات را با نظمی منطقی و متناسب با نیاز متن و موسیقی درونی جملات و واژگان به کار بگیرد و صرفا به روخوانی انشاگونه‌ نریشن نپردازد.

در حال حاضر دیوید آتنبرو، یکی از نام‌آورترین گویندگان فیلم مستند در دنیاست. او که گویندگی همه‌ قسمت‌های مجموعه‌ مستند شگفت‌انگیز و جامع «سیاره‌ زمین» را به عهده داشته و در کارنامه‌ خود آثار فراوان دیگری از این نوع هم دارد، با صدای گیرا و نافذ خود، کاری نظیر بازی یک بازیگر کارکشته‌ تئاتر را انجام می‌دهد. اوج و فرودهای دراماتیک صدای آتنبرو به قدری جذاب و تاثیرگذار است که گوش‌سپردن به آن در کنار تماشای تصاویر دیدنی مستند سیاره‌ زمین، حتی بدون دانستن زبان انگلیسی و فهمیدن معنای کلمات هم لذت‌بخش و مفید است. حال اگر این لحن بیانی را با معنای واژگان نریشن مورد نظر تطبیق دهیم، آن وقت به ارزش واقعی کار آتنبرو پی خواهیم برد.

متاسفانه در ایران، شکل استاندارد گویندگی برای فیلم مستند، گویندگی با لحنی یکنواخت و بیانی عجیب و نامانوس است که هیچ نسبتی با هنر گویندگی و قرابتی با استانداردهای جهانی ندارد. لازم نیست صدای نریتور آنقدر خاص باشد که تفاوتی اساسی با یک صدای خوب معمولی داشته باشد. حتی لازم نیست لحن ادای کلمات با این‌همه اغراق‌ و تصنع همراه باشد. برخلاف تصور رایج، برای گویندگی بیش از صدای خوب که یک موهبت ذاتی است، اجرای خوب که یک قابلیت کاملا اکتسابی است، اهمیت دارد. یعنی برای انتخاب یک نریتور خوب مهم‌تر از تست صدا، تست نحوه‌ ادای حروف و کلمات است که متاسفانه در فضای گویندگی ‌ ما، گویا در درجه‌ آخر اهمیت قرار دارد. البته گفتنی است ما همان‌اندازه که در گویندگی برای مستند دچار ضعف هستیم، در هنر گویندگی برای فیلم داستانی موفق عمل کرده‌ایم و این نشان می‌دهد مشکل از طرز تلقی ما نسبت به گویندگی برای مستند است نه فقدان استعداد هنری و خلاقیت اجرایی.

از میان انبوه مستندهای ایرانی که بیشترشان گویندگی یکنواخت و ملال‌آوری دارند، می‌توان به مستند «در دل کویر» ساخته‌ کامیار فاروقی اشاره کرد که اجرای نریشن آن را می‌توان از مهم‌ترین نقاط ضعف این فیلم دانست.