اعتماد به نفس را جدی بگیرید

به طور کلی منظور از اعتماد به نفس چیست و چه افرادی اعتماد به نفس دارند؟

نگرش مطلوب و مناسب به خود و همچنین شیوه فکری هر فرد نسبت به خودش را اعتماد به نفس گویند که این مفهوم بر اثر تجربه‌های زندگی شکل می‌گیرد؛ موفقیت، شکست، تحقیر، پیشرفت و واکنش نسبت به دیگران بخصوص در دوران کودکی این مفهوم را شکل می‌دهند. در تعریفی دیگر می‌توان گفت اعتماد به نفس یعنی احترام به خود (شما از ظاهر و باطن خودتان خوشتان بیاید). گاهی خیلی راحت می‌توانیم خود را دوست داشته باشیم ـ‌ مثلا زمانی که در کاری موفق می‌شویم، لطیفه جالبی می‌گوییم یا مواقعی که کار موفقیت‌آمیزی انجام می‌دهیم و... ـ‌ اما اعتماد به نفس یعنی این که مواقعی که ما حتی موفق نیستیم نیز خودمان را دوست داشته باشیم نه فقط زمانی که موفق هستیم یا مواقعی که همه چیز بر وفق مراد ماست، بنابراین احترام به خود در افرادی که اعتماد به نفس بالایی دارند، همیشگی است.

برای ارزیابی این قضیه تست‌های مختلفی داریم. ازجمله این که اگر کودک از خصوصیات خودش ارزیابی منفی داشته باشد و به آن ارزش قائل نباشد دارای اعتماد به نفس پایینی است یا اعتماد به نفس ضعیفی دارد، اما اگر کودک ارزیابی مثبتی نسبت به خود و خصوصیاتش داشته باشد دارای اعتماد به نفس بالایی است که حتی با انجام مصاحبه کوتاه‌مدت می‌توان پی به این موضوع برد.

هیچ کودکی با اعتماد به نفس به دنیا نمی‌آید و در واقع اوایل زندگی هیچ نگرش و قضاوتی نسبت به خود وجود ندارد. در واقع کودک اصلا نمی‌داند که معیارهایش چیست تا خود را براساس آن معیارها بسنجد در واقع اعتماد به نفس از دوران کودکی توسط والدین و نگرش اطرافیان شکل می‌گیرد. تجربه‌هایی که کودک از اطرافیان کسب می‌کند، مفهوم خود را می‌سازد. پس اگر والدین و اطرافیان نگرش خوبی داشته باشند باعث تشدید اعتماد به نفس می‌شوند، اما اگر تماما نگرششان انتقادی باشد، کودک اعتماد به نفس پایین را تجربه خواهد کرد؛ در واقع پذیرش بی‌قید و شرط اطرافیان و خانواده کودک باعث ایجاد اعتماد به نفس خواهد شد. ممکن است در برخی موارد اشتباهی در رفتار کودک رخ دهد، باید به او خاطرنشان کرد که رفتار او بد و ناپسند است، اما به این معنی نیست که خود او بد است.

عزت‌نفس یا اعتماد به نفس ازجمله نیازهای طبیعی انسان است که شخص در درون خود هم احساس ارزشمندی می‌کند. همچنین دیگران نیز او را با ارزش می‌پندارند و او نیز به ارزش دیگران معتقد است (تقابل به مثل). عزت‌نفس بخشی از سلامت روان انسان است که راه رسیدن به کمال و پیمودن مدارج رشد و پیشرفت را در افراد هموار می‌کند یعنی اگر قرار است پیشرفت کنیم و به کمال و به مدارج رشد برسیم باید حتما عزت نفس داشته باشیم. روان‌شناسان معتقدند احساس بی‌ارزشی عمیق یا فقدان اعتماد به نفس، ریشه بسیاری از ناهنجاری‌های روانی است و بزهکاری در جامعه ازجمله رفتارهای هنجارشکنی است که به علت عزت نفس پایین افراد به وجود می‌آید. همچنین گرایش به مواد مخدر، جذب گروهک‌های خاص‌شدن برای پیداکردن اعتماد به نفس از دست داده، مشکلات زندگی زناشویی، موفق نبودن در برقراری ارتباط با دیگران، تحصیلات ناموفق و... از دیگر پیامدهای اعتماد به نفس پایین افراد است. در مقابل افرادی با اعتماد به نفس بالا می‌توانند در مشاغل و تحصیلاتشان خیلی موفق و از آسیب‌های اجتماعی در امان باشند.

رفتارهای تند، محبت‌نکردن، توجه‌نکردن، غفلت، گـوش‌ندادن، جدی‌نگـرفـتن، احترام‌نگذاشتن، تحقیرکردن، تمسخر اطرافیان، سرزنش و انتقاد، تهدید، مقایسه، کمال‌گرایی، توجه به نکات منفی، انتظارات بسیار بالا و بدرفتاری باعث ایجاد اعتماد به نفس پایین در کودک می‌شود. در مقابل رفتارهایی همچون پذیرش، احترام، محبت، توجه مثبت، تشویق، حمایت، تحسین، احساس ایمنی، داشتن انتظاراتی متناسب با سن کودک و احساس تعلق باعث ایجاد اعتماد به نفس مثبت در کودکان می‌شود.

در حال حاضر تحقیقات فراوانی در این امر شده است، اما هنوز نقش ژن در آن به اثبات نرسیده است. بیشترین نتیجه گرفته شده حاکی از اکتسابی بودن آن است. در مجموع می‌توان گفت اعتماد به نفس تنها یک‌بعدی نیست و دارای ابعاد اجتماعی، تحصیلی، خانوادگی، فیزیکی و کلی است. در بعد اجتماعی ملاک این است که کودک چه نظر و نگرشی از دیگران و اطرافیان نسبت به خودش دارد و احساس می‌کند که اطرافیان او را چقدر دوست دارند و چقدر صحبت‌هایش را باارزش می‌دانند، همچنین همسالانش او را چقدر دوست دارند. کسی که رابطه خوبی با اطرافیان داشته باشد، هوشیاری‌اش بالاست، پس نیازهای اجتماعی‌اش ارضا شده و در این بُعد احساس رضایت می‌کند. در بُعد تحصیلی نیز ملاک خوب یا بد بودن درس کودک است اگر این بعد را با معیارهای خیلی بالا در نظر بگیریم، موجب نارضایتی از تحصیل کودک می‌شود. این نارضایتی از کودک بیشتر در خانواده‌های مستبد دیده می‌شود زیرا این گروه خانواده‌ها بسیار کمال‌گرا هستند و همیشه به پیامد‌ها و نتیجه کار توجه می‌کنند.

در نهایت این خانواده‌ها موجب می‌شوند تا اعتماد به نفس کودکشان پایین بیاید و هیچ‌گاه در کاری موفق نشود؛ شاید کاری را که می‌خواهیم، انجام بدهند، اما ناقص انجام می‌دهند و به نتیجه نمی‌رسند. این والدین هیچ وقت نمره 19 و 18 را نمی‌بیند، ملاک آنان همیشه نمره 20 است، اما اگر ما کمال‌گرا نباشیم و یک حد وسطی را برای بچه‌ها قائل شویم در دوران تربیتی‌مان متوجه می‌شویم به اندازه کافی تحصیل کودک خوب است و اعتماد به نفس او بالا می‌رود. پس نسبت استاندارد‌ها را خود ما تعیین می‌کنیم به همین دلیل عزت نفس خانوادگی، تربیتی و اکتسابی محسوب می‌شود. در بعد خانوادگی نیز اگر کودک به عنوان عضوی از خانواده، احساس کند فردی باارزش است و مورد محبت و احترام و پذیرش خانواده‌اش قرار دارد، احساس رضایت به او دست می‌دهد و عزت نفسش بالا می‌رود. بعد فیزیکی نیز ترکیبی از فیزیکی و توانایی‌های فیزیکی است.

پژوهش‌ها نشان داده است که افراد بااعتماد به نفس بالا از سلامت جسمانی، روانی، حفاظت در برابر عوارض فشار روانی، رضایت از کار، مدرسه، زندگی شخصی برخوردار هستند. این افراد هدف‌های باارزش دارند، خودشان را باور دارند، می‌توانند خلاقیت داشته باشند، پیش‌بینی‌های مثبتی نسبت به موفقیت‌های آتی‌شان می‌کنند و مستقل عمل می‌کنند و توانایی تصمیم‌گیری دارند. همچنین کاملا به انتقادها گوش می‌دهند و از تعامل با دیگران لذت می‌برند، روابط اثربخش با دیگران دارند، ناکامی را به خوبی تحمل می‌کنند و در عین حال ریاکاری و پنهانکاری ندارند. چنین افرادی به پیشرفت‌هایشان افتخار می‌کنند، از وضعیت جسمانی و ظاهری خود راضی هستند، احساس کفایت از درجه تحصیلشان دارند و در تمام شرایط دامنه وسیعی از هیجانات و احساسات خود را نشان می‌دهند؛ خیلی راحت می‌توانند بخندند یا گریه کنند. البته این افراد به نقایص و کمبودهای خود توجه می‌کنند، اما نسبت به آنان حساسیت شدیدی ندارند و برای بهبود نقاط ضعفشان تلاش می‌کنند.

دوران کودکی جدی‌ترین و مهم‌ترین دورانی است که اعتماد به نفس افراد شکل می‌گیرند بنابراین آگاهی والدین و آموزش آنان نسبت به راه‌های افزایش اعتماد به نفس و چگونگی برخورد آنان با کودکان ضروری است. والدین نباید فراموش کنند که در این جهان هر فرد منحصر به فرد و بی‌نظیر است و هر کدام از ما علایق و توانایی خاص خود را داریم و متفاوت از دیگران هستیم در نتیجه نباید افراد با یکدیگر مقایسه شوند. هر فرد برای خود صفات خوب و بد خاص خود را دارد. بنابراین باید بچه‌های خود را به خودآگاهی و خودشناسایی برسانیم تا به شناخت خود برسند و به ارزش وجودی خود پی ببرند. نقاط ضعف و مثبت و محدودیت را بشناسند. قرار نیست محدودیت‌ها و ضعف‌ها را از بین ببرند، اما می‌توانند کمرنگ کنند (شناخت، باعث کمرنگ شدن ضعف‌ها می‌شود).

همچنین از کودکانمان انتظارهای واقع‌بینانه‌تری داشته باشیم و کودکان خود را مورد مهر و محبت قرار بدهیم و کارهایی از آنان بخواهیم که مطمئن هستیم موفق می‌شوند.

باید تعریف، تمجید، تشویق هماهنگ با کودکان باشد. به عنوان مثال والدین در قبال کار جزئی اقدام به خرید هدیه‌ای بزرگ همچون کامپیوتر می‌کنند یعنی تشویق آنان نامتناسب با رفتارهای کودک است یا برعکس بر اثر کوچک‌ترین رفتار، کودک مورد عتاب قرار می‌گیرد بنابراین کودکان باید متناسب با کارشان مورد تشویق و تنبیه قرار بگیرند تا بک‌گراندی واقعی از خود بگیرند. استعدادهای بالقوه کودکان را شناسایی و کشف کنیم. همچنین افراد بزرگسال نیز برای داشتن اعتماد به نفس باید به خود عشق بورزند؛ رسیدن به این عشق نتیجه درک درست از خویشتن است ما باید درک درستی از خود داشته باشیم تا عاشق جسم و روحمان باشیم و با همه بدی و خوبی‌ها از خود به خوبی یاد کنیم، اما در عین حال صادق و روراست باشیم. انرژی خود را به جای مقابله با جنبه‌های منفی صرف شکوفایی نقاط مثبت کنید. خودتان را در قبال کارها تشویق کنید. درسنت الهی نیز اجر نیکوکاران بی‌پاسخ نمی‌ماند بنابراین در قبال کاری نیک کادویی کوچک برای خود خریداری و با جسم خود به خوبی رفتار کنید یعنی هر کاری که به جسم و جان ضرر می‌زند، انجام ندهید. همچنین بهداشت و نظافت را رعایت کنید و از قدرت‌های خود نهایت استفاده را ببرید.

فرزانه صدقی