هتل‌های بین ‌راهی دیروز

 چاپارها، نامه‌ها و اوامر دولتی را از مرکز به ایالات و برعکس انتقال می‌دادند. در دوره سلطنت حکومت‌های اشکانی و ساسانی و بعد از اسلام نیز چاپارخانه‌ها برای دستگاه‌های دولتی اهمیت بسیار داشته‌اند و چاپارها علاوه بر انجام مراسلات، چشم ‌و گوش حکومت نیز بوده‌اند و اخبار گوناگون را از نقاط مختلف به مرکز انتقال می‌دادند.

ساسانیان هم در دوران خود اهمیت زیادی به ایجاد راه‌ها و همچنین امنیت جاده‌ها دادند، در نتیجه اقتصاد کشور وارد مرحله جدیدی شد و در مسیر جاده‌های تجارتی و اصلی کشور کاروانسراهایی ساخته شد. از بناهای باقیمانده این دوره می‌توان به «دیرگچین» و «رباط انوشیروان» که در امتداد جاده ابریشم ساخته شده است، اشاره کرد.

در دوره سامانیان، آل‌بویه، آل‌زیار و غزنویان، احداث بناهای عام‌المنفعه منجمله کاروانسراها رونق زیادی گرفت و از یادگاری‌های آن دوران «رباط چاهه» و «رباط ماهی» را می‌توان نام برد که ویرانه‌هایشان تا چند سال قبل در کنار جاده خراسان به چشم می‌خورد.

در طول سال‌های بعد، ساخته شدن را‌ه‌های جدید و لزوم تامین امنیت جاده‌ها و نیز رونق تجارت و اقتصاد باعث شد تا در مسیر جاده‌های کاروان‌رو برای آسایش مسافران، کاروانسراهای متعددی احداث شود. «رباط شرف» که در نزدیکی سرخس واقع شده یکی از شاهکارهای زمان سلجوقی به حساب می‌آید.

از کاروانسراهای باقیمانده دوره ایلخانیان، کاروانسراهای مرند، جلفا و سرچم در آذربایجان و انجیره در منطقه رباطات یزد و سپنج در خراسان می‌تواند اهمیت این نوع بناها را در آن دوره مشخص کند.

عهد صفویه به دوران طلایی و شکوفایی معماری کاروانسراهای ایران معروف است. رونق تجارت داخلی و خارجی و اهمیت دادن به راه‌ها و مسیرهای زیارتی (بخصوص مسیر اصفهان تا مشهد) باعث ایجاد بنیاد نوینی در معماری کاروانسراها شد. در این دوره تزئینات معماری مورد توجه خاص قرار گرفت که اثرات آن در ساخت کاروانسراها بی‌تاثیر نبوده و نمونه‌هایی مانند کاروانسراهای مهیار و چندین کاروانسرای دیگر در نزدیکی اصفهان در معرض این تحولات قرار گرفته است. در این دوره تحولات زیادی در نقشه کاروانسراها به وجود آمد، به طوری که کاروانسراها از فرم کلاسیک خود که معمولا تا این دوره به صورت چهارضلعی منظم (مربع یا مستطیل) ساخته می‌شد، خارج شده و فرم‌های چندضلعی منظم و گاهی نامنظم و حتی دایره‌ای به خود گرفتند.

بعد از این دوران شکوفایی، در دوره افشاریه و زندیه کاروانسراهای ایران به یک دوره رکود رسیدند. با روی کار آمدن سلسله قاجاریه، احداث کاروانسراها کمابیش مانند گذشته ادامه یافت. البته در این دوران بتدریج در مصالح کاروانسراها تغییراتی به وجود آمد و به جای آجر و سنگ، خشت جایگزین شد.

اساس معماری کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف مانند سایر بناهای عام، سنت و سبک رایج زمان خود بود؛ ولی این موضوع حائزاهمیت است که هرچند چارچوب اصلی معماری کاروانسراها تغییر نکرد؛ ولی برحسب ضرورت نیازهای جامعه در هر دوره، تاسیساتی به عنوان سرویس‌های خدماتی به آنها اضافه شد. درباره شکل‌گیری اولیه کاروانسراها می‌توان گفت که با توجه به فرهنگ و اعتقادات ایرانیان، اطراف یک فضای باز (حیاط مرکزی) تعدادی فضای مستقل کوچک تحت عنوان اتاق یا غرفه برای استراحت مسافران در نظر گر فته می‌شد و برای رفاه بیشتر و رعایت نظافت عمومی، چهارپایانی که مسافران و بارهایشان را حمل می‌کردند، به صورت جداگانه‌ای نگهداری می‌شدند. بدین منظور پشت هر اتاق یا غرفه فضایی برای نگهداری چهارپایان در نظر گرفته شد.

برای حفاظت از مسافران، اموال آنها و چهارپایان، حصاری محیط کاروانسرا را احاطه می‌کرد؛ در نتیجه شکل ظاهری یک کاروانسرا فضای چندضلعی بسته‌ای است که با یک ورودی مشخص می‌شود.

نقشه کلیه کاروانسراها با کادر بیرونی مشخص، در نگاه اول بسیار شبیه به‌هم هستند؛ اما نکته جالب این است که با مقایسه بیش از 200 نقشه مشابه از کاروانسراها درمی‌یابیم که حتی در یک مورد هم دو پلان مشابه از نظر شکل و تقسیم‌بندی دیده نمی‌شود و این نشان‌دهنده نبوغ و خلاقیت معماران ایرانی است.

حتی در دوره قاجاریه با وجود تقلیدهای فراوانی که از نقشه‌های کاروانسراهای گذشته بخصوص دوره صفویه به عمل آمده، هر معمار سازنده بنا، سعی کرده خلاقیت و ابتکار خود را در ایجاد بعضی از فضاها اعمال کند.

در طول زمان برحسب نیازهای محیطی و ضرورت اجتماعی به چارچوب اصلی این بناها عناصری اضافه می‌شود که شکل و نمای ظاهری را در بعضی مواقع تغییر می‌دهد. برای مثال چنانچه موقعیت جغرافیایی و اجتماعی از امنیت کافی برخودار نبوده با پیش‌بینی اولیه و ساختن برج‌های حفاظتی در چهارگوشه حصار خارجی نمای کاروانسرا به قلعه نظامی شبیه می‌شود؛ ولی به مرور این موضوع حالت تشخص به خود گرفته و به جهت هماهنگی با دیگر بناهای آن منطقه یا به علت جلب اعتماد مسافران و کاروانیان با ایجاد برج‌های تزئینی، شکل ظاهری کاروانسرا هماهنگ با دیگر کاروانسراهای برج‌دار می‌شود.

در مواردی هم دیده شده که در کنار یا داخل یک کاروانسرا یک بازارچه ساخته شده است. مانند رباط «نارستان» در مسیر جنوب غربی یزد که یکی از مسیرهای قدیمی اصفهان به یزد بوده است.

به طور کلی تزئینات در کاروانسراها مرسوم نبوده؛ ولی از دوره صفویه به بعد از هنر کاشیکاری و مقرنس‌کاری در بخش ورودی کاروانسراها استفاده می‌‌شده بخصوص در کاروانسراهایی که در نزدیکی پایتخت قرار داشتند.

همان طوری که در معماری سنتی ایران بخصوص در مناطق گرمسیر مرسوم است، برای ورود به فضای داخلی نیازمند به یک فیلتر به عنوان کاهش‌دهنده گرما و نور شدید بیرون هستیم. این عمل را هشتی‌ها انجام می‌دادند. هشتی‌ها معمولا دارای یک فضای متقارن هستند که ارتباط‌دهنده ورودی ساختمان به فضاهای داخلی و حیاط مرکزی هستند. پوشش هشتی‌ها معمولا به شکل گنبدی همراه با نورگیر است. وجود نورگیرها حکم کاهش‌دهنده نور و گرمای شدید بیرون را دارد. هشتی‌ها مهم‌ترین عنصر ساختمان بوده و تمامی دسترسی‌های اصلی از آن منشعب می‌شد.

یکی از مهم‌ترین عناصر تشکیل‌دهنده یک کاروانسرا حیاط داخلی (مرکزی) آن است. شکل و ابعاد این حیاط رابطه مستقیم با ابعاد خارجی کاروانسرا داشته و برحسب ضرورت و به‌کارگیری عناصر دیگر بنا از قبیل انبارها، اصطبل‌ها یا فضاهای عمومی دیگر، ابعاد آن تغییر می‌کرده است. معمولا سکویی به ارتفاع یک الی 5‌/‌1 متر در مرکز حیاط ساخته می‌شد. این سکو می‌توانست فضای انبار کردن و نگهداری آب مصرفی باشد؛ ولی بالای سکو به علت مسطح بودن، اکثرا حکم‌ بارانداز داشت. در بعضی از کاروانسراها هم از این سکو به عنوان مهتابی برای خوابیدن در شب استفاده می‌شد.

طریق قرارگیری اتاق‌ها به صورت نگین‌وار در محیط حیاط مرکزی بود. اتاق‌ها در کاروانسراها به 2 صورت ساخته می‌شد؛ اتاق‌هایی که درشان مستقیما به حیاط باز می‌شد و اتاق‌هایی که یک ایوان کوچک مشرف به حیاط داشتند.

سطح اتاق‌ها در هر دو صورت از سطح حیاط بالاتر بوده و بندرت به نمونه‌ای برخورد می‌کنیم که اتاق‌ها همسطح حیاط باشد. در بعضی موارد هم تمام اتاق‌ها با یک سکوی مستقل از حیاط جدا می‌شدند.

به هر حال کاروانسراهای دیروز با توجه به معماری برخاسته از معیشت و امکان، کارکرد هتل‌های بین‌راهی امروز را داشته و می‌توانسته نیازهای موقتی مسافران را برآورده کند.

مریم لباف‌زادی