خاک را از یاد برده‌ایم

زمانی که در سطح زمین، هوایی به دمای نسیم خنک بهار را احساس می‌کنیم دقیقا دمای هسته درونی زمین بیش از 5 هزار درجه سانتی‌گراد است، پس برای درک بزرگی این میزان دما تصور کنید وقتی که فقط یک یا 2 درجه به دمای 37 درجه بدنمان افزوده می‌شود، آن‌گاه تصور دمای 5 هزار درجه، هوش از سر می‌پراند؛ زمین یک موهبت بزرگ برای انسان‌هاست.

از مساحت 510 میلیون کیلومترمربعی زمین 150 میلیون کیلومتر مربع آن را خشکی‌ها تشکیل می‌دهند که ایرانیان از تمام خشکی‌های زمین چیزی بیشتر از یک میلیون و 648 هزار کیلومتر مربع را در اختیار دارند خشکی‌هایی که به واسطه داشتن 11 اقلیم از 13 اقلیم دنیا، متر به مترش مثالی از بهشت است، ولی ما قدر این زمین و خاک گسترده روی آن را نمی‌دانیم.

از 5 تا 50 کیلومتر ضخامت پوسته زمین حداکثر 30 تا 40 سانتی متر خاک، زنده است و می‌تواند با تولید خود استمرار حیات را ضمانت کند و مابقی تا به عمق زمین هر چه از فلزات و سنگ‌های جامد و مذاب وجود دارد جرم بی‌حیات زمین است، اما ما هنوز ارزش حیاتی این 30 تا 40 سانتی‌متر خاک را درک نکرده‌ایم.

خداوند در این آب و خاک لطف و کرامتش را برما تمام کرده و اکنون نوبت ماست که بر نظام‌های بهره‌برداری از زمین طرحی نو براندازیم و خاک حیاتبخش خود را به کمترین بها از دست ندهیم. در بین اجزای اصلی هر نظام، بهره‌برداری دانش، تکنولوژی ، نیروی انسانی و منابع مالی بدون وجود منابع پایه از قبیل زمین، آب و منابع ژنتیکی مفهومی‌ ندارند، ای بسا دانش و تکنولوژی نیز خودشان برخاسته از منابع پایه هستند.

برای همین انسان‌ها تکلیفی سنگین‌تر از مدیریت بهره‌برداری بهینه از زمین به عهده ندارند. اگر انسان‌ها کمر همت به نابودی همدیگر بسته‌اند نیازی به طراحی و ساخت سلاح‌های کشتار جمعی چند میلیارد دلاری قاره‌پیما در کنار شکم‌های گرسنه ندارند، چون فقط کافی است به خاک بی‌ادعای زیر پایشان بی‌توجه شوند، آنگاه همگی ره به سوی دیار ابدی می‌برند.

در میدان تنازع بقا، کشورهای در حال توسعه همچون ایران بیش از سایر کشورها باید به استفاده بهینه از سرزمین خود بها دهند، چرا که تمام توانایی‌های زمین را به طور بالقوه در ماورای محاصره‌های اقتصادی در اختیار دارند، ولی متاسفانه این نعمت بزرگ در اثر نبود تعامل و تعادل مدیریت در بین مردم، نهادها، نیروی انسانی، منابع مالی و وجود بهره‌برداری خرد و دهقانی و کنترل نشدن رشد ناموزون شهرنشینی، روند مهاجرت و تولد شغل‌های کاذب از بین می‌رود تا جایی که هشدارهای حفظ خاک و پوشش گیاهی، ضدتوسعه تلقی می‌شود، اما امروز دفن خاک مولد زیر تاسیسات بتنی، باطله‌های معدن‌کاوی و زباله‌ها، جنایتی نابخشودنی است و آلوده کردن آب و خاک با آلاینده‌ها جنایتی بدتر.

همه ما برای خرید کالاهای مورد نیازمان از افراد آگاه پرس‌وجو می‌کنیم، ولی چه قدر اتفاق افتاده که برای بهره‌برداری درست و عادلانه از خاک به نظر چند متخصص خاک اهمیت دهیم و در کدامیک از پروژه‌های توسعه، حفظ نقش حیاتی خاک را در اولویت قرار داده‌ایم؟ اگر جواب مثبت نیست معلوم است که تا به حال خاک را به بهای ناچیزی فروخته‌ایم.

یوسف حسینعلی‌زاده
کارشناس ارشد منابع طبیعی