یک دریا اختلاف بین چین و آمریکا

این اختلاف طی 10 سال گذشته همیشه یکی از موضوعات دستور کار نشست اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا (آسه‌آن) بوده، اما هیچ گاه موجبات فلج شدن نشست را فراهم نیاورده است. اکنون حضور کشتی‌های اکتشافی نفت و گاز چین در آب‌های مورد ادعای فیلیپین و ویتنام در دریای چین جنوبی وضعیتی حاد را به وجود آورده است.

عدم متابعت چین از توافقنامه‌ای که در نشست سال 2002 میلادی آسه‌آن به دست آمد اکنون به آزمونی برای امنیت منطقه‌ای تبدیل شده است. تحولات منطقه‌ای در سایه این اختلافات به عامل اصلی در تعیین دستور کار نشست آتی بدل شده و گمان می‌رود کل نشست را تحت‌الشعاع قرار دهد. اندونزی قرار است اواسط نوامبر میزبان رهبران جهان در نشستی موسوم به شرق آسیا باشد.

این گردهمایی به اعتقاد بسیاری از کارشناسان ازجمله ماریا مونیکا از دانشگاه جاکارتا، پایتخت اندونزی به میدان مینی خطرناک می‌ماند: در حالی که ایالات متحده چیزی کمتر از طرح مسائل امنیتی ازجمله حرکت آزادانه شناورها و اجتناب از سلطه هژمونیک بر دریای چین جنوبی در میز مذاکره نمی‌خواهد، چینی‌ها نظر دیگری دارند. او می‌افزاید: ون جیوبائو، نخست‌وزیر چین در دیدار اخیرش از اندونزی تاکید کرده بود آسه‌آن باید ابتکار عمل را در نشست شرق آسیا در دست داشته باشد.

نشست‌های گذشته منطقه‌ای شرق آسیا شاهد زورآزمایی تمام‌عیار چین و آمریکا بوده است. یک بار هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه آمریکا منافع استراتژیک آمریکا در دریای چین جنوبی را مورد تاکیدی دوباره قرار داد. بیانیه او از سوی 6 عضو از مجموع اعضا مورد تحسین قرار گرفت. این روند باعث شد یانگ جی‌چی، همتای چینی کلینتون به درستی احساس کند در معرض یک کمین قرار گرفته است.

از این رو چینی‌ها به جای روی آوردن به جنگ لفظی سعی کردند توان رو به تزاید خود را در به چالش کشیدن عملیات اکتشاف نفت و گاز توسط همسایگانشان در دریای چین جنوبی و آب‌هایی که در مورد تملک شان با ژاپن دچار اختلاف هستند، نمایان‌تر سازند.

15 ژوئن مقارن با مراسم به آب‌اندازی هایسون، جدیدترین شناور گشت دریایی 3000 تنی و هلیکوپتربر چین در گوانگجو برای عزیمت به سنگاپور بود که نیروی مرزبانی دریایی چین اعلام کرد تعداد شناورهای این نیرو تا سال 2020 به میزان دوسوم 260 شناور کنونی، افزایش پیدا خواهد کرد.

چین ادعا دارد در درگیری‌های اخیر در دریای چین جنوبی نیروهای این کشور قربانی اقدامات خصمانه ویتنام و فیلیپین بوده‌اند، ادعایی که با انتشار فیلم‌های ویدئویی گرفته شده از این درگیری‌ها رد شد. سخنگوی وزارت امور خارجه چین همچنان تاکید دارد نیروی مرزبانی چین تنها به مسوولیت خود در صیانت از قلمرو آبی این کشور عمل کرده، اما مساله این است که روشن نیست قلمرو آبی چین دقیقا تا کجاست؟

آمریکایی‌ها که سعی دارند از درگیری‌های به وجود آمده در دریای چین جنوبی به نفع خود بهره‌برداری کنند با برگزاری نشستی یک روزه در هونولولو به دنبال هماهنگ کردن کشورهای همسو با واشنگتن در قبال این درگیری‌ها و اتخاذ موضعی واحد در نشست بالی برآمدند.

در همین حین دای بینگائو، مشاور ارشد دولت چین و هو جوان سون، وزیر امورخارجه ویتنام طی دیداری توافق کردند به مذاکرات بر سر تفاهم‌نامه اصول بنیادین حل اختلافات دریایی دو طرف سرعت بخشند.

خبرهایی که از هونولولو مخابره شد خیلی دور از انتظار نبود و به نوعی هشداری زودهنگام برای پکن تلقی می‌شد. آمریکایی‌ها تمام توان خود را به کار خواهند گرفت که رویارویی نهایی را به نشست آینده واگذار کنند و عجله‌ای برای طرح اختلافات در این نشست ندارند.

پس از مجادلات تند بین پکن و واشنگتن در سال 2010 آمریکایی‌ها در تلاش بوده‌اند تا اختلافات با چین را حل و فصل کنند. سفر ژانویه امسال هو جین تائو، رئیس‌جمهور چین به واشنگتن نقطه اوج اصلاح روابط دو طرف بود. شاید به همین دلیل او در این سفر هیچ اشاره‌ای به اختلافات دو طرف بر سر دریای چین جنوبی و بلندپروازی‌های پکن در این باره نکرد.

آغاز رزمایش نظامی چین در دریای چین جنوبی مارس امسال بار دیگر تعادل به وجود آمده در روابط واشنگتن و پکن را به هم زد. تهدید ماهیگیران ویتنامی و جلوگیری از فعالیت شناورهای اکتشافی از جمله اقداماتی بود که اعتراض شدید دولت ویتنام را به همراه داشت.

مقامات آمریکایی که به نقشه فراگیر منطقه و جلوگیری از تسلط کامل چین بر منطقه سرشار از نفت دریای چین جنوبی چشم دوخته‌اند هنوز بر موضع خود دال بر کمک به مذاکرات مسالمت‌آمیز برای حل اختلافات بین چین و همسایگانش استوار هستند که به طور رسمی در نشست سال گذشته غرب آسیا از سوی کلینتون اعلام شد.

آمریکایی‌ها سعی دارند خود مستقیم وارد بازی نشده و در مقابل شرایطی فراهم آورند که توپ به زمین چینی‌ها بیفتد و این کشور در برابر اعتراضات همسایگانش قرار گیرد که مخالف تسلط این کشور بر دریای چین جنوبی و منافع هیدورکربنی آن هستند.

پیشنهاد آمریکا ایجاد نوعی منطقه اقتصادی ویژه و اعمال قوانین بین‌المللی دریایی مصوب سال 1994 در مجمع عمومی سازمان ملل بود که توسط 161 کشور مورد تایید قرار گرفت. اعمال این قوانین بر قلمرو دریایی مورد ادعای چین که منطقه‌ای به وسعت 1000 کیلومتر در جنوب جزیره هاینان را در برمی‌گیرد به منزله از دست رفتن دوسوم آب‌های اطراف پاراسلز ـ مجموعه جزایر مناطق شمالی دریای چین جنوبی ـ برای چین خواهد بود.

اعمال این قوانین همچنین پکن را از بخش اعظم منابع هیدروکربنی منطقه محروم ساخته و قدرت عمل را از چین می‌گیرد در حالی که چینی‌ها تا این زمان اهداف خود را با تلفیقی از ادعاهای تاریخی و نیروی نظامی پیش برده‌اند.

بعید است چینی‌ها بسادگی به دامی که آمریکایی‌ها برای کوتاه کردن دست آنان از دریای چین جنوبی پهن کرده‌اند، بیفتند. از این رو گمان می‌رود منازعه در جنوب شرق آسیا به این زودی‌ها به نقطه پایانی خود نرسد.