بدترین فاجعه قرن

آنان به سوی مرز کنیا رفتند و بالاخره به داداب یعنی بزرگ‌ترین اردوگاه پناهجویان دنیا رسیدند و تاکنون با حال خسته و بی‌رمق در زیر یک چادر چمباتمه زده‌اند و منتظر هستند که کمک‌رسانان در این کمپ متعلق به سازمان ملل، آنان را ثبت‌نام کنند. بتولو می‌گوید: «ما 100 بز و 7 شتر داشتیم اما اکنون دیگر چیزی نداریم». آمبیا دخترک 3 ساله او روی زمین خشن و استپی به خواب رفته و مگس‌ها روی دهان او راه می‌روند، اما برای این پدر و مادر رمقی برای دورکردن این مگس‌ها هم نمانده است.

با این حال وضعیت بتولو و خانواده‌اش در مقایسه با دیگران خوب است. افراد زیادی پس از هفته‌ها و با پای پیاده به اینجا می‌رسند و چنان ضعیف و تکیده می‌شوند که گویی جز پوست و استخوانی برایشان نمانده و البته بسیاری نیز در همان میانه راه جان می‌دهند.

سازمان ملل 20 سال پیش اردوگاه داداب را برای اسکان حدود 90 هزار پناهجوی سومالیایی برپا کرد، اما امروزه بیش از 380 هزار سومالیایی در چادرهای به سرعت سرهم‌بندی‌شده در میان این بوته‌ها زندگی می‌کنند. روزانه بیش از1000نفر به این جمعیت اضافه می‌شود. آنها برای گرفتن آب در صف‌های طویل می‌ایستند و جسد‌ها را در حاشیه اردوگاه و در زیر تپه‌هایی که با شتاب درست شده دفن می‌کنند. این روزها بر شمار تپه‌های جدید این منطقه اضافه می‌شود.

از آنجا که طی 2 فصل بارش گذشته حتی قطره‌ای باران در شرق آفریقا نباریده است، این منطقه در زیر آن آفتاب سوزان می‌سوزد و این به معنای بروز بدترین خشکسالی از سال 1950 به این سو است. اولین پیامد خشکسالی هم البته گرسنگی است. بر پایه برآوردهای سازمان ملل 12 میلیون نفر در کشورهای اتیوپی، کنیا، جیبوتی، اوگاندا و سومالی در خطر قحطی قرار دارند و البته این نقطه آغاز این فاجعه است.

داده‌های سازمان ملل و آمریکایی‌ها حکایت از این دارد که این وضعیت طی هفته‌های آینده وخیم‌تر هم خواهد شد. هنوز هم وضعیت بسیاری از مناطق به مرز هشدار نرسیده است، اما به زودی بزرگ‌ترین هشدار و خطر از راه می‌رسد: قحطی. آنتونیو گوتیرز کمیسر عالی سازمان ملل در امور پناهندگان وضعیت فعلی شرق آفریقا را «بدترین فاجعه انسانی زمان حاضر» توصیف می‌کند.

اما این فاجعه‌مانند امری برنامه‌ریزی شده و قابل پیش‌بینی جریان دارد. زیرا کارشناسان از ماه‌ها پیش از آن خبر داشتند و علت‌های آن را هم می‌دانستند. آنان همچنین می‌دانند که این فاجعه دقیقا به همین صورت بارها و بارها اتفاق خواهد افتاد. تغییرات جوی زمین غالبا بارش باران را با مشکل روبه‌رو می‌کند و جمعیت به اصطلاح کشورهای گرسنه در چند دهه اخیر از 41 به 167 میلیون یعنی بیش از 4 برابر افزایش پیدا کرده است. علاوه بر آن، سازمان‌های کمک‌رسان بخش اعظم بودجه خود را برای کمک‌های ضروری هزینه می‌کنند و به این ترتیب برای ساخت چاه آب و ارسال کود و بذر و آموزش دهقانان برای برداشت محصول بیشتر از زمین‌های خود، پول کافی باقی نمی‌ماند.

در این میان سومالی موقعیت ویژه‌ای دارد. زیرا جنگ میان شبه‌نظامیان «الشباب» با دولت این کشور تقریبا همه سازمان‌های کمک‌رسان را از سومالی فراری داده و افزون بر آن در حال حاضر وجود صدها هزار سومالیایی به عنوان پناهجو، وضعیت کشورهای همسایه را وخیم‌تر کرده است.

خانم ماری هونیو، مدیر ژاپنی شعبه سازمان برنامه جهانی غذا (وابسته به سازمان ملل متحد) در پایتخت سومالی می‌گوید: «این مردم چاره‌ای ندارند. آنها حتی به موگادیشو پناه می‌برند.» موگادیشو پایتخت سومالی جهنمی است که از سال‌ها پیش به دلیل جنگ بیرحمانه و وحشتناک میان سربازان دولتی و شبه‌نظامیان الشباب به ویرانه‌ای تبدیل شده است.

افراد خانم هونیو در فرودگاه مستقر هستند. این 19 نفر خارجی در این محل واقع در میان 2 جبهه، از سوی سربازان یگان کوچک حافظ صلح اتحادیه آفریقا حفاظت می‌شوند. البته واژه حفاظت در موگادیشو معنی همیشگی و رایج را ندارد. گلوله‌ها صفیرکشان از میان این اردوگاه رد می‌شوند و هر بار که از بیرون صدای انفجار بمب به گوش می‌رسد، کمک‌رسانان از ترس به خود می‌پیچند.

این افراد هرگز امکان خروج از مقرشان را ندارند زیرا افراد الشباب به محض مشاهده آنان در صورت امکان اقدام به ربودنشان می‌کنند و اگر امکان ربایش نباشد به سوی آنان شلیک می‌کنند. به همین خاطر 145 سومالیایی به رسیدگی به امور کمک‌رسانان در خارج از آن مقر مشغولند.

با وجود این برنامه جهانی غذا طی سال‌های گذشته موفق شده است تا بندر پایتخت را به صورت البته ناقص بازسازی کند و علاوه بر آن کشتی‌های جنگی اتحادیه اروپا در چارچوب ماموریت موسوم به «آتالانتا» وظیفه تامین امنیت کشتی‌های حامل کمک‌ها را بر عهده دارند. زیرا سواحل سومالی امروزه بزرگ‌ترین پایگاه دزدان دریایی به شمار می‌آید. هونیو می‌گوید: «کارکردن در اینجا یک مصیبت بزرگ است».

افراد برنامه جهانی غذا در حال حاضر تلاش دارند که به 5/1 میلیون نفر که اکثر آنان در موگادیشو هستند کمک‌رسانی کنند، زیرا نیروهای اتحادیه آفریقا تنها در اینجا امکان حفاظت از کاروان‌های حامل مواد غذایی را دارند. سازمان برنامه جهانی غذا در سال 2010 افراد خود را از مناطق تحت اشغال شبه‌نظامیان الشباب خارج کرد و به این ترتیب عملیات غذارسانی عملا متوقف و بسیاری از همکاران این سازمان کشته یا ربوده شدند. نیروهای الشباب در مرحله اول در قبال آزادی این افراد پول می‌خواستند، اما در نهایت به عنوان جاسوسان خارجی آنها را از مناطق تحت کنترل خود اخراج کردند.

فرماندهی الشباب بتازگی به دلیل مشکلات ناشی از این خشکسالی عظیم اعلام کرده است که سازمان‌های کمک‌رسان می‌توانند بار دیگر در مناطق تحت‌کنترل آنان حضور داشته باشند، اما خانم هونیو به این گفته‌ها اعتمادی ندارد و می‌گوید: «من فکر می‌کنم که خودشان هم مستاصل شده‌اند، اما شبه‌نظامیان الشباب از گروه‌های مختلفی تشکیل می‌شوند که همگی بر یک نظر و عقیده نیستند. ما به ضمانت نیاز داریم. باید صبر کنیم و ببینیم که چه پیش می‌آید».

یکی از بزرگ‌ترین مشکلات در راه کمک‌رسانی همان چیزی است که در ادبیات سازمان‌های کمک‌رسان از آن با عنوان «خستگی از اعانه دادن» یاد می‌شود. بر این اساس، مردم دنیا دیگر تمایل چندانی ندارند که پول‌هایشان را به آفریقا بفرستند زیرا هیچ تغییری در وضعیت این قاره دیده نمی‌شود. برنامه جهانی غذا در سال قبل تقاضای 500 میلیون دلار از کشورهای ثروتمند کرد که البته کمتر از نیمی از این مبلغ وصول شد. زیرا کارشناسان کشورهای مختلف ازجمله آمریکا از مدت‌ها پیش هشدار داده بودند که اگر وضعیت بارش به همین صورت باقی بماند در مرحله اول گیاهان و در مرحله بعد احشام و سپس انسان‌ها از پای درمی‌آیند.دومین فصل بارش پایان یافته است، بدون آن که قطره‌ای بر این قاره خشک باریده باشد. فصل بعدی باران در پاییز فرا می‌رسد، اما حتی اگر باران ببارد هم ماه‌ها طول خواهد کشید تا کشاورزان از بازار بذر تهیه کنند و ایلات و قبایل موفق به تهیه احشام شوند. دافنه ویشام، کارشناس آمریکایی امور آب و هوا می‌گوید: «ما از روی شبیه‌سازی‌های کامپیوتری می‌دانیم که این بخش از قاره آفریقا بیش از دیگر مناطق در معرض حوادث غیرمترقبه است.» این کارشناس شاخ آفریقا را «کانون اپیدمی گرم‌شدن زمین» عنوان می‌کند و می‌گوید: «در سال‌های آینده نیز شاهد دوران‌های سخت خشکسالی خواهیم بود».افزون بر آن قیمت مواد غذایی در سطح جهان افزایش پیدا کرده است و این مساله کار سازمان‌های کمک‌رسان را دشوارتر و وضعیت مردم را وخیم‌تر می‌کند. به عنوان مثال، قیمت ارزن قرمز ـ که غله رایج سومالی است ـ نسبت به سال پیش 240 درصد افزایش داشته است و بسیاری از این مردم دیگر توانایی خرید آن را ندارند.